بیدعە لە چەند دێڕێكدا

1- بیدعە شێوازێكی داهێنراوە وەكو ئەوەی خاوەنەكەی مەبەستی ئەنجامدانی عیبادەت و كاری چاكەیە لەوە زیاتر كە لە شەریعەتدا هاتووە، یان هەموو داهێنانێكە لە ڕووی بیروباوەڕ و كردەوەو گوفتارەوە پێچەوانەی سوننەت بێت و لە سەردەمی پیغەمبەرایەتیدا  بوونی نەبووبێت.

2- بیدعە هەموو داهینانێكە مەبەست لێی عیبادەت و خۆ نزیك كردنەوە بێت لە رب العالمین، چی بە زیاد كردن بۆ دین یان بە كەم كردن لێی، بۆ نموونە ئاهەنگ گێڕان بە یادی لە دایكبونی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم، لەبەر ئەوەی نە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم خۆی و نە هاوەڵانی و نە سەدە باشەكانی دوای ئەوان ئەو كارەیان نەكردووە، بۆیە ئەنجامدانی بیدعەیە.

3- بیدعە لە دیندا بە توندی قەدەغە كراوە  وهەڕەشەی سەخت لە ئەنجامدەرەكەی كراوە.  "من أحدث في أمرنا هذا ما ليس منه، فهو رد" رواه البخاري ومسلم. 

4- هەمو بیدعەیەك ئەگەر بەڕواڵەتیش باش بێت هەر خراپە و گومڕاییە ودەدرێتەوە بەسەر ئەنجامدەرەكەیدا: پێغەمبەر  صلى الله عليه وسلم فەرموویەتی: "وكل بدعة ضلالة، وكل ضلالة في النار" رواه النسائي .

5- هەموو بیدعەكان لە ڕووی خراپی وشاییستە بونی سزا هاوشێوە نین، بۆ نموونە بیدعەی عەقیدە وشێواندنی بیروباوەڕ جیاوازە لە بیدعەی عیبادەت، بەڵام دوا جار هەموو جۆرە بیدعەیەك لە دیندا هەر خراپە وداهێنەرو ئیش پێكەری هەر بە گومڕا ناوبراون..

6- بیدعە پرسەكانی دین وبیروباوەڕ وعیبادەت دەگرێتەوە، نەك داهێنانێكی دونیایی كە هیچ پەیوەندییەكی بە كاروباری دینەوە نەبێت.

7-  بیدعە پێچەوانەی سوننەتە و هیچ بیدعەیەك نابوژێتەوە مەگەر لەسەر حیسابی نەهێشتنی سوننەتێك نەبێت. هەموو بیدعەیەك خراپە با خاوەنەكەشی گومان ببات كە باشە،  عومەر الله لێی ڕازی بێت فەرمویەتی: (كلُ بدعةٍ ضلالةٍ، وإن رآها الناسُ حسنةً). أخرجه ابن بطة في الإبانة حديث (205) واللاكائي حديث (126).

8- بیدعە جۆرێكە لە تۆمەتباركردنی شەرع بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ  بە نوقسانی و  وەكو ئەوەی بەو بیدعە ئەو كەلێن ونوقسانییە پڕ بكرێتەوە. پێشەوا  مالك بن أنس رحمه الله فەرموویەتی: (مَن ابتدع في الإسلام بدعةً يراها حسنةً، فقد زعم أن محمداً صلى الله عليه وسلم خان الرسالة؛ لأن الله تعالى يقول: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}، فما لم يكن يومئذٍ ديناً فلا يكون اليوم ديناً). الاعتصام للشاطبي (1/64).

9- بیدعە لە دڵ و مێشكی هەركەسێكدا بڕوێت ئیتر  ئەو كەسە چێژ لە هیچ عیبادەت و كردەوەیەكی چاكە نابینیت تاكو لە گەڵ بیدعەیەكدا تێكەلی نەكات. بۆیە  سفيانُ الثوريُّ رحمه الله دەفەرموو: (البدعةُ أحبُّ إلى إبليس من المعصيةِ، المعصيةُ يُتاب منها والبدعةُ لا يُتابُ منها)  أخرجه اللالكائيُّ (1/132) والبغوي (1/216).

10- ئەوانەی بیدعە لەناو ئوممەتدا بڵاودەكەنەوە  وەكو ئەوەیە دژایەتیان بەرانبەر سوننەت ڕاگەیاندبێت، لە كارەكەیاندا  پشتیان بەستووە بە گومان و فەرموودەی لاوز و هەڵبەستراو وقسەی بێ بەڵگەی هەندێ زاناو وخراپ سوود وەرگرتن و شێواندنی بەڵگە ڕاستەكان.

11- سزای بەپەلەی بیدعەكار لەم دونیایەدا ئەوەیە بە بیدعەكەی دڵی خۆشە و بەرگری لێ دەكات و بە سوننەت دڵی توند دەبێت و جۆرە بەهانە دەدۆزێتەوە بۆ ڕەتكردنەوەی.

12- فەرموودەی (وكل بدعة ضلالة) رێگای لە هەموو كەسێك بڕیوەتەوە تا رۆژی قیامەت بڵێت بیدعە جۆری هەیە و دابەش دەبێت بۆ چاك وخراپ، بیدعە چاك وخراپی نییە، بەڵكو خراپ و خراپتری هەیە.
إحسان برهان الدین
7 ربيع الأول 1444
2022-10-3

چەند پرسیارێكی زانایان بۆ بیدعەكاران

1- ئایا پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لە فەزڵ و گرنگی یادكردنەوە و ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی مەولیدی خۆی ئاگەدار بووە یان نا؟
ئەگەر دەڵێن بەلێ ئاگەدار بووە، كەواتە چۆن ئوممەتەكەی لەو خێرە گەورە ئاگەدار نەكردووەتەوە, لە كاتێكدا هیچ ڕێگایەكی خێر نەماوە نیشانیان نەدا!
ئەگەریش دەڵێن نەخێر ئاگەدار نەبووە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن دەكرێت ئێوە شارەزای دەرگایەكی خێروچاكە و عیبادەت ببن و رسول الله صلی الله علیه و ئاگادارى نەبێت؟!

2- ئایا لەدایكبوونی رسول الله صلی الله علیه و سلم گرنگترە یان ڕەاونەكردنی لەلایەن الله تعالى وەكو پێغەمبەر]ك بۆ هەموو عالەم،؟ ئەی كةواتە بۆچی بەو بۆنەوە ئاهەنگ ناگێڕن؟
ئایا ئەگەر فاتیمییە باتنییەكان و سوڵتان مظفری سۆفی ئەو بیدعەشیان دابهێنایە ئێستا وەكو چۆن لە مەولوود شەوێنیان كەوتن لەوەش شوێنیان دەكەوتن؟

3- بۆچی ناپلیۆن كە سەركردەیەكی گاور و داگیركەر و خاچ پەرست بووە لە میسردا ، سۆفییەكانی بانگ كرد و پارەی زۆری بۆ یادكردنەوەی مەولوود بۆیان خەرج كرد و بەخۆی وسەربازەكانی بەشداری ئاهەنگی سۆفییەكان وعەوامی خەڵكیان دەكرد، وەكو الجبرتي لە (عجائب الآثار)دا باسی دەكات؟ فەرەنسایەكی خاچ پەرست و داگیركەر ودوژمنی سەرسەختی ئیسلام بەرژەوەندی چی بوو لە هاوكاری خەڵكی میسردا بۆ بەردەوامیدان بە بۆنەی مەولوود؟

4- ئایا ئێوە لەمەسەلەی ئاهەنگگێڕانتان بە بۆنەی مەولوودەوە شوێنكەوتووی پێغەمبەرن صلی الله علیه و سلم؟
یان شوێنكەوتووی هاوەڵانن لێیان ڕازی بێت؟
یان نەخێر لەو كارەتاندا شوێنكەوتووی گومراكانی دەوڵەتی فاتیمی باتنین كە ئەوان كە ئەوان نەیارێكی سەرسەختی ئیسلام بوون، چونكە مەعلومە (المعز لدین الله الفاطمي) یەكەم كەس بوو لە مێژوودا ئەو بیدعەی لەگەڵ پێنج یادكردنەوەی تردا داهێنا، جێگیر بووە لە ڕووی مێژووییەوە هیچ كەسێك و هیچ كاتیك پێش ئەوان كەس ئەو یادەی زیندوو نەكردووەتەوە؟

5- مادام یادكردنەوەی مەولوود ئەوەندە كارێكی باش وخێرە، چۆن رسول الله صلی الله علیه و سلم ڕۆژی لە دایكبوونی خۆی دیاری نەكرد بۆمان و بۆچی ڕێنوێنی تەواوی نەكردین بۆ ئەوەی بە جوانترین و ڕاستترین شێوە لەو كارە باشەدا بەشدار بین و لە فەزڵ وچاكەكانی بەهرەمەند ببین؟
ئایا باس نەكردنی رسول الله بۆ ئەو مەسەلە مەعنای ئەوە نییە ئەگەر ئەم بیدعەیە كارێكی باش بوایە ئەم دەبوو رسو الله خۆی ڕێنوێنیمان بكات وهاوەڵانیش یەكەمین كەس بوون بە كردەیی ئەو ڕێنوێنییە بەرجەستە بكەن؟

6- ئایا رسول الله خۆی ولەدوای خۆی هاوەڵە بەڕێزەكانی، یان تابیعییەكان، یان هیچ كەسێك لە سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە، یان یەكێك لە پێشەوایانی چوار مەزهەبەكە، زانراوە ئاهەنگیان بەم بۆنەوە گێڕابێت، لە كاتێكدا كەس نییە ئەوەندی هاوەڵان الله لێیان ڕازی وسەلەف بەڕەحمەت بن دڵسۆز و شوێنكەوتووی رسول الله صلی الله علیه و سلم بن؟
دەنگونجێت خێرێك لە هاوەڵان وسێ سەدە خەیرییەكان شاراوە بێت ونەیارانی ئیسلام تاقمە گومراكان ڕێیان پی بردێت؟

7- دەپرسم: ئێوە و هاوەڵان و دایكانی ئیمانداران الله لێیان ڕازی بێت، كامتان پێغەمبەرتان زیاتر خۆشدەوێت وزیاتر شوێنكەوتووی ئەون؟
بێگومان ئەوان؟ باشە بۆچی ڕۆژێك لە ڕۆژان یادێكی لە دایكبوونیان نەكردووە لە كاتێكدا مێژوو هاوشێوەی دڵسۆزی و خۆشەویستی هاوەڵانی بۆ رسول الله صلی الله علیه و سلم هەرگیز نەبینیوە؟

8- ئایا نهێنی ئەو خاڵە هاوبەشانەی نێوان شیعە و ئەوانەی بە سوننە دەناسرێن چییە لەمەسەلەی ئاهەنگگێڕان بەمەولوود؟ بۆچی لەم بابەتە زۆر كۆكن وموو ناچێتە بەینیانەوە؟ ئایا لەبەر ئەوەی ئەوان خاوەنی بیرۆكەی بیدعەی مەولوود بوونە بۆ یەكمجار و زۆر بیدعەی تریش یان ڕاستی ئەو نهێنییە چییە؟

9- ئایا ئەو هەموو خواردن و گۆشت و شیرینی و ئاهەنگ و گۆرانی ومۆسیقا و تیكەڵی ژنان وپیاوان وئەنجامدانی زۆر مونكەرات لەو بۆنەیەدا كە لەسەردەمانی ڕابردوودا وەكو سەرچاوەكانی مێژوو باسی دەكەن ڕوویداوە پاڵنەری ڕاستەقینەی پەرەپێدانی ئەو بۆنەیە نەبوونە؟
بەوواتایەكی تر: ئایا ئەگەر مەولوود ئەو ئیمتیازاتانەی تێدا نەبوایە و تەنها بۆ نموونە بریتی بوایە لە نوێژكردن، یان دەرس و دەور و خوێندنی ژیاننامەی رسول الله صلی الله علیه و سلم، یان خەتم كردنی قورئان، یان خوێندنەوەی كتێبەكانی سوننەت، ئایا ئەگەر وابوایە ئێوە بڵێن ئەوسا و ئێستاش ئەو بۆنە ئاوها گرنگی پێ دەدرا و جەماوەری زۆر دەبوو؟؟

10 - بۆچی چەند سەد ساڵێك دوای مردنی رسول الله صلی الله علیه وسلم كەس لەو ئەممەتە بەرفراوانە لە بیری ئەوەدا نەبوو ئەو یادە زیندوو بكاتەوە؟
ئینجا كاتێكیش دوای چەندین سەدە لە وەفاتی رسول الله صلی الله علیه وسلم كەسێك هات ئەو بیدعەیەی داهێنا دەوڵەتەكەی نموونەی دژایەتی ئیسلام بوو، تەنانەت یەكێك لە شاازییەكانی صلاح الدین الأیوبي و كارە باشەكانی ئەوەبوو دەوڵەتی فاتمییەكانی لەناو برد كە ئەوان یەكەمین كەس بوون لەبەر هۆكاری سیاسی و ڕاگرتنی دڵی خەڵكی بۆ لای خۆیان ئەو بۆنەیان داهێنا وخواردن و خەڵات و ئاهەنگیان بۆی دابین كرد بۆ ئەوەی عەوامی خەڵك پێوەی وابەستە بن؟

11- ئایا زانیوتانە هەندێ لەسەرچاوەكانی مێژوو بەتایبەتی كتێبی (المدخل)ی ابن الحاج باسی مونكەرات و شەرمەزاری وا دەكات لەو ئاهەنگانەی لە سەردەمانی زوو بە بۆنەی مەولوودەوە كراوە موسوڵمان شەرم لە باس كردنی دەكات.

12 - بۆچی لە زۆربەی وڵاتاندا لە كاتێكدا حكومەتەكان عەلمانین و حوكم بەشەریعەت ناكەن، دەبینی گرنگی زۆر بە ئاهەنگگێڕان بە یادی لە دایكبوونی رسول الله صلی الله علیهو سلم دەدەن و پارەی بۆ تەرخان دەكەن و سەرانی دەولەت و خەڵكی گرنگی وڵات بەشداری ئەو بۆنانە دەكەن؟ ئەبێت حیكمەتی ئەوە چی بێت خۆیان حوكم بە ئیسلام ناكەن بەڵام لەم مەسەلەدا مەبەستیانە لەكاتی خۆیدا ڕاگەیاندنەكانی دەخەنە خزمەت وئاهەنگی شكۆداری بۆ دەكەن ئایا هۆكاری ئەوە خۆشەویستییانە بۆ رسول الله و بۆ شەریعەتەكەی ئەی كەواتە بۆ زۆربەی شەریعەتی ئیسلامیان پەكخستووە و كاری پێ ناكەن؟

13- پرسیار زۆرە لەم بارەوە بەڵام بەم پرسیارە كۆتاییان پی دەهێنم:
ئایا زۆربەی زۆری ئەوانەی لەم بۆنەیە بەشداری دەكەن، ئەوەی لەسەردەمانی كۆن و لە ئێستاشدا: زیاتر ئەهلی دونیاو رابواردنن، یان خواناس و ئەهلی عیبادەت ؟
ئایا زۆربەیان عەوام و نەشارەزان لە شەرع و لە عەقیدە، یان خاوەن زانست و عەقیدە پاكن ودەستیان بە سوننەتەوە گرتووە؟
ئایا زۆرینەی بەشداربوان لە ڕابردوو لە ئێستاشدا ناوەڕۆكی ئاهەنگەكان وەكو كۆبوونەوەكە و خواردن و خواردنەوەو شیرینی وپاقلاوە و كەناڵەكانی ڕاگەیاندن و ئەو شتانە سەرنجیان رادەكێشێت بۆ ئەو بۆنەیە یان شوێنكەوتنی سوننەتی رسول الله وحوكم كردن بەشەریعەتەكەی ؟

چەند ڕاستییەكی باسنەكراو دەربارەی مەولوود

دەربارەی ئاهەنگی مەولوود، چەند ڕاستییەك لێرەدا دەخەینەڕوو، لەوانەیە زۆر كەس نەیزانن:

1- 12ی ڕەبیع الأول لە ڕووی مێژووییەوە و بە پێی وردبوونەوەی زانایان و مێژوونووسان، جێگیر نەبووە كە ڕۆژی لە دایكبوونی رسول الله بێتﷺ، بەڵكو ئەوە بۆچوونێكە لەناو كۆمەڵە بۆچوونێكی مێژووساندا وڕای پەسەندیش نییە، لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی ئەسڵەن بەرواری میلادی رسول اللهﷺ دیار نییە.
زانایان و مێژوونووسان لە كتێبەكانیاندا سەبارەت بەڕۆژی میلادی رسول اللهﷺ جیاوازی زۆریان تێدایە لە نێوان: 2، 8، 9، 10، 12، 17، 22ی ربیع الأول دا، بەڵكو هەندێكیان دەڵێن ئەسڵەن لە مانگی ربیع الأول لە دایك نەبووە و لە مانگی رمضان لەدایكبووە، ئەم بۆچوونانەش زانای ناودارو گەورە خاوەندارێتی دەكەن وەكو: محمد بن اسحق و الواقدي و ابن عبدالبر وابن حزم وزانای تر.

2- لەسەر ڕای پەسەندی زانایان ڕۆژی 12ی ربیع الأول
ڕۆژی وەفاتی پێغەمبەرە ﷺ نەك ڕۆژی لە دایكبوونی! زۆرێك لە زانایان و مێژوونووسانی وەكو ابن إسحاق، وابن جرير الطبري، وابن كثير وزۆری تر لەگەڵ ئەوەن ئەو ڕۆژە ڕۆژی وەفاتی پێغەمبەرە.
سەبارەت بەڕۆژی 12ی ربیع الأول كەمترین كۆدەنگی زانایان و مێژوونووسانی لەسەرە كە بەرواری لە دایكبوونەكە بێت، بەڵام لەبەر ئەوەی كاتی خۆی فاتمییە ڕافیزەكان، یان ڕاستتر بڵێن عوبەیدییە باتنییەكان ئەو بیدعەیان داهێنا، كاتێك ویستیان بیكەن بە بۆنە و جەژنێك ساڵانە یاد بكرێتەوە دەبوو بەروارێك هەڵبژێرن، ئەهلی بیدەعیش لە هەموو لایەكی دونیا لەبەر ئەوەی بەو جەژنە ڕازی بوون ئیتر لەسەر ئەو بەروارە بڕیار درا.

3 - یادكردنەوەی ئەم بۆنەیە لەسەردەمی رسول اللهﷺ خۆیدا بوونی نەبووە، لەسەردەمی خولەفای ڕاشیدین و لەسەردەمی تابیعین و سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە بوونی نەبووە، لە چەندین سەدەی دوای ئەوانیش هەر بوونی نەبووە!
بەڵكو وەكو المقریزي لە كتێبی (المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار) ومێژوونووسانی دوای ئەویش دەڵێن: یەكەم كەس لە دوای 600 ساڵ لە وەفاتی رسول اللهﷺ لەسەر ئاستی دەوڵەت ئەم بۆنەیەی داهێنا وەكو یادكردنەوە و دەربڕینی خۆشی وشادی و وەكو جەژن مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت، بەناو خەلیفەیەكی دەوڵەتی فاطمی بوو ئەویش (المعز لدین الله الفاطمي) بووە، كە بەزاهیر بە شیعە وبەڕافیزە دەناسرا، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو كەسێكی باطني و ئیسماعیلی بووە و خۆی ودەوڵەتەكەشی نەیارێكی سەرسەختی ئیسلام بوون.
جا بیری لێ بكەنەوە یادێك هاوەڵان و سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە نەیان كردبێت، بەڵكو سەرەتا ودەستپێكی ئەو بیدعەیە دەسەڵاتدارێكی گومڕا و ئەهلی بیدەع و خراپەكار دایهێنابێت، ئەبێت چ خێروچاكەیەكی لێ چاوەڕوان بكرێت؟

4 - ڕاستییەكی تر ئەوەیە پێشەوایانی چوار مەزهەبەكە ( أبو حنیفة - مالك - الشافعي- أحمد) كە بەدرێژایی مێژوو ئیعتیباری زۆریان لەلای موسوڵمانان هەبووە وهەیە بە ئێستاشەوە و تەقلید دەكرێن ولە هەموو سەردەمێكدا بە ملیۆنان لە موسوڵمانان لە بابەتەكانی فقه دا خۆیان بە شوێنكەوتووی ئەوان دەزانن، هەرگیز باسی ئەو مەسەلەیان نەكردووە و بەیەك وشەیش باسی مەشروعییەتی ئاهەنگ گێڕانیان بە بۆنەی لە دایكبوونی رسول اللهﷺ نەكردووە.

5 - ئەم فاتمییانە كە بەدرۆ خۆیان دابووە پاڵ ئالوبەیت ولەڕاستیدا خۆیان عوبەیدی بوون ولە دژی خیلافەتی عەبباسی وەستابوونەوە وخەڵكی زۆر ڕقیان لێیان بوو، جا هاتن جەهل و هۆگربوونی خەڵكییان بە بیدعەوە قۆستەوە و ئەم بۆنەیان بۆ ڕاگرتنی دڵیان و ڕابواردنیان درووست كرد، هاوكات بۆ ئەوەش كە بیر لە شۆرش لە دژیان نەكەنەوە.

6 - عوبەیدییەكان بۆ خۆ نزیككردنەوە لە خەڵكی، چەندین بۆنەی تریان درووست كردبوو ساڵانە ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرا وخەڵكیان پێوەی سەرقاڵ دەكرد و دیاردەكانی خۆشی و شادی و دابەش كردنی خواردن و شیرینی زۆر و تیكەڵبوونی پیاوان وژنان و ئاهەنگی گۆرانی و مۆسیقاژەنین و زۆر شتی ناشەرعی تر وای كردبوو عەوامەكان زۆر بەو ئاهەنگ و بۆنانە خۆشحاڵ دەبوون.

7 - ابن كثیر لە ڕووداوەكانی ساڵی (630)كۆچی لە باسی سوڵتان مظفر كوكبري دەڵێت ئاهەنگێكی زۆر گەورەی بەیادی مەولودەوە لە مانگی ربیع الأول دەگێڕا دە هەزار مریشك و پێنج هەزار سەر ئاژەڵی برژاو وسی هەزار قاپ شیرینی بەو بۆنەیەوە بۆ خەڵكی پێشكەش دەكرد.
ئینجا دەڵێت ئاهەنگ و سەماع واتە گۆرانی وئاوازی بۆ سۆفییەكان ساز دەكرد و بەخۆیشی لەگەڵیاندا سەمای دەكرد وبەو بۆنەوە پارەو خەڵاتی زۆری بە سۆفییەكان دەبەخشی.

8 - فاتمییەكان نزیكەی دوو سەدە پێش سوڵتان مظفر ی سۆفی ئەو یادەیان زیندوو كردووەتەوە و داهێنەری یەكەمی ئەو یادە بوون، ئەوەش كە هەندێك دەڵێن ئەو یەكەم كەس بووە ئەو یادەی داهێناوە وا نییە، بەڵام تێكەڵبوونەكە لەوەدا درووست بووە كە موزەفەری سۆفی یەكەم كەس بووە كە ئاهەنگێكی زۆر گەورە بەو بۆنەیە لەناوچەی موسڵ وئەو دەڤەرانە ئەنجام بدات كە ئەو كاتە لە دونیادا دەنگی داوەتەوە و ساڵانە سەدان هەزار سەر ئاژەڵ و مانگاو و مریشكی سووركراوە و شیرینی زۆر و پارەی زۆری بەو بۆنەوە دابەش كردووە، كەس پێش ئەو دیاردە سەرنجڕاكێش وخەڵاتانەی بەو یادەوە دانەبەش نەكردووە ولەو ڕووەوە وتراوە یەكەم كەس بووە، ئەگینا فاتمییەكان كە شیعە یان باطني و اسماعیلی بونە ئەوان داهێنەری یەكەمن وەكو سەرچاوەكان باسی دەكەن.

9- فاتمییەكان تەنها مەولودی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم یان دانەهێنا، بەڵكو شەش بۆنەی هاوشێوەی تریان لەگەڵ ئەو بۆنەیە داهێنا:
مەولودی پێغەمبەر ﷺ
مەولودی علي بن أبي طالب
مەولوودی فاطمة الله لێی ڕازی بێت.
مەولوودی الحسن بن علي الله لێی ڕازی بێت.
مەولوودی الحسين بن علي رضي الله عنهما.
مەولوودی الخليفة الحاضر. واتە مەولودی ئەو خەلیفەی لەو كاتەدا حوكمی فاتمییەكانی دەكرد.
هەموویشی بۆ خۆ نزیككردنەوە بووە لە عەوامی خەڵكی وبەهۆی بارودۆخی سیاسی لاری خۆیانەوە بووە كە ویستوویانە بەو شێوە ڕاستی بكەنەوە، ئەگینا فاتمییەكان دوژمنی دینی ئیسلام و موسوڵمانان بوون، یەكێك لە كارە مەزنەكانی سوڵتان صلاح الدین الأیوبي ش ئەوە بوو ئەو دەوڵەتەی ڕووخاند و كۆتایی پێهێنان.

10 - لە كتێبی (الخطط التوفيقية الجديدة لمصر القاهرة) ی مێژوونووس علي مبارك هاتووە تاكو كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدەمی میلادی، لە كاتی ئاهەنگەكانی زیندوو كردنەوەی یادی لە دایكبوونی پێغەمبەر ﷺ ولە دایكبوونی حسین الله لێی ڕازی بێت، چالاكییەك هەبوو لە میسر پێی دەوترا (الدوسة) واتە: شێلان، بریتی بوو لەوەی شێخی تەریقەتی السعدیة سواری ئەسپەكەی دەبوو، دەروێشەكانیشی بە ڕیز پاڵ دەكەوتن و ئەویش بە ئەسپەكەی بەسەریاندا دەڕۆیی و دەیانی شێلا! ئەم چالاكییە دڕندانە بۆ سەردەمانێك جۆرێك بوو لە دەربڕینی دڵسۆزی و خۆشەویستی بۆ پێغەمبەرﷺ .

11 - لە كتێبی (عجائب الآثار) كە بە (تاریخ الجبرتي) دەناسرێت لە ڕووداوەكانی ربيع الأول 1213 هـ ( آب 1798 م) هاتووە، لەو كاتەی ناپلیۆن میسری داگیركرد بۆ ماوەیەك بە هۆكاری سیاسی و ئابووری ئاهەنگەكانی یادكردنەوەی لەدایكبوونی رسول اللهﷺ لە میسر ڕاگیرا، ئەمەش وای كرد ناپلیۆن كە سەركردەی شاڵاوەكو بوو بۆ سەر میسر، بنێرێت بەدوای شەیخی البكري كە سۆفیەكی گەورەو ناوادری ئەو سەردەمە بووە ولێی بپرسێت بۆچی ئەو ئاهەنگەتان ڕاگرتووە؟
ئەویش وتی بەهۆی تێكچوونی بارودۆخ و خراپ بوونی بازاڕەكانەوە. بەڵام ناپلیۆن وتی دەبێت ئەو یادكردنەوە دەست پێ بكەنەوە! ئئینجا 300 ڕیالی فەرەنسی پێدا كە پارەیەكی زۆری ئەو سەردەمە بووە و ئەویش ئاهەنگی گێڕا و سەرچاوە عەرەبی و فەرەنسییەكانیش باس لەوە دەكەن سەربازە فەرەنسییەكان ئامادەی ئەو ئاهەنگانە دەبوون و خودی ناپلیۆن یش لە 21 اب 1798 دەعوەت لەشەوی كۆتایی ئاهەنگەكاندا دەعوەت كراوە و ئامادە بووە،

12 - ئەو مونكەر وتاوان و خراپەكاری و ئیسرافەی لە ئاهەنگەكانی یادكردنەوەی مەولووددا كراوە و لە كتێبەكانی مێژوودا باس كراون زۆر شۆكهێنەرن، لە كاتێكدا دەبوو ئەم بیدعەی مەولوودە بۆنەیەك بوایە بۆ یادكردنەوەی خاوەن بۆنەكە كە رسول الله یە صلی الله علیه وسلم، كەچی ئەگەر ئەوەش كرابێت ئەڵبەتە بەبیدعەیەكی زۆرەوە، لە هەمان كاتدا و لە پەراوێزی ئەوەدا خراپەكاری و زێدەڕەوی و ڕابواردن و بەدڕەوەشتی زۆری تێدا كراوە، ئەوەش وای كردووە لە هەموو سەدەو سەردەمەكاندا عەوامی خەڵك بە ئەوپەڕی تامەزرۆیی چاوەڕوانی ئەو یادە بكەن، لە دیارترین ئەو زێدەڕەوی و تاوانانە:
- ئامادە كردنی خواردن و گۆشت و شیرینی زۆر لە لایان فاتمییە ڕافیزەكان و سوڵتان موزەفەری سۆفی و عوسمانییەكان كە ئەوانیش شەیدای زیندوو كردنەوەی هەموو بیدعەیەك بوون و تاكو سەردەمی دوای ئەوانیش و بگرە تاكو ئێستاش لە گەڵ هەندێك جیاوازی میكانیزمەكاندا.
- تێكەڵ بوونی ژنان و پیاوان و گەنجی لوسكە (مردان) كە ئەوە دیاردەیەكی ناشەرعی و ناشیرینی بەرچاوی ئەو مەولوودانە بووە ونەفس و نزم و خراپەكارەكان بە ئاواتییەوە بوون و سەیركردنی پیاوان بۆ ژنان كە ابن الحاج لە كتێبی (المدخل) باسی هەندێكی لەو مونكەراتانە كردووە .
- سەما كردن وخۆبادان و كۆڕی سەماعی سۆفییەكان كە مەبەست پێی گۆرانییە و بەكارهێنانی ئامێری مۆسیقا و بەكرێگرتنی گۆرانیبێژان و هەندێ جار سوڵتان موزەفەر خۆیشی لە سەماكردنی سۆفییەكاندا بەشداری دەكرد، بەشێك لەم باسانە الفاكهاني لە كتێبی (المورد في عمل المولد) باسی كردووە.
- تەنانەت ابن الحاج باسی ئەوە دەكات ئەو گۆرانیبێژانەی دەهێنران بۆ گۆرانی وتن لەو یادەدا دەنگی خۆیان وەكو ئافرەت ناسك دەكردەوە و جوڵەی ناشیرینیان دەكرد و فیتنەیان لەناو خەڵكیدا درووست دەكرد.
- بەڵكو أبو المحاسن يوسف بن قزغلي لە ڕووداوەكانی ساڵی سنة 790ك باسی ئەوە دەكات هەندێ جار عارەق خواردنەوە و دەستدرێژی سێكسیشی تێدەكەوت چونكە لە هەموو جۆرێكی كۆمەڵگا ئامادەی دەبوون.
- سەبارەت بەو زێدەڕەوی و ئیسرافەش كە لەو بۆنەیەدا دەكرا كتێبەكانی مێژوو زانیاری زۆر سەیر باس دەكەن، بۆ نموونە سبط ابن الجوزي و ابن كثیر ومێژوونووسی تر دەگێڕنەوە بەهەزاران مەڕ و مانگا سەردەبڕدرا و دەیان هەزار مریشكیسورەوەكراو ئامادە دەكرا و هەزاران سفرەی خواردن ڕادەخرا و پارەی زۆر بەسەر سۆفی و خەڵكی تردا دابەش دەكرا.

13- لە ڕاستیدا بیدعەی مەولوود وەكو ابن الحاج لە كتێبی: (المدخل إلى تنمية الأعمال بتحسين النيات والتنبيه على كثير من البدع المحدثة والعوائد المنتحلة) كە بە المدخل دەناسرێت وبەشێكی بەرچاوی لە مونكەراتی ئەو مەولوودانە باسكردووە، هیچ كاتێك بۆ بەرز ڕاگرتنی قەدرو پلەوپایەی رسول الله صلی الله علیه وسلم وسوننەتەكەی نەبووە، بەڵكو لە درێژایی مێژوودا وەرزێك بووە بۆ چەسپاندنی بیدعە ودوورخستنەوەی خەڵكی لە سوننەت، لەگەڵ ئەوە و لە پاڵیشیدا وەرزێك بووە بۆ ڕابواردن و خۆش خواردن و یاری كردن بووە و وەكو ڤیستیڤاڵێكی ڕابواردن و كات بەسەر بردن بووە تاكو ئەوەی وەرزێك بێت بۆ عیبادەت.
ئەوەشی لە خوێندنەوەی كتێبەكانی مێژوو لەم بارەوە بۆم دەركەوتووە ئەو بەشەش كە گوایە عیبادەت بووە، زیاتر بریتی بووە لە خوێندنەوەی هەندێ شیعر و كتێبی گوماناوی و پڕ لە بیدعە ولادان وحەدیسی مەوضوع وەكو كتێبی دلائل الخیرات و قەسیدەی بوردەی البوصیري وشتی لەو شێوە.

سوننەتەكانی منداڵی تازە لە دایكبوو

منداڵ كوڕ بێت یان كچ نیعمەتی الله یە و شایانی ئەوەیە سوپاسگومزاری الله ی لەسەر بكرێت، دەربڕینی هەر جۆرە بێزاری وخەمێك بەلەدایكبوونی كچ یش ئەوە عادەتێكی جاهیلییە، الله تعالی لە قورئاندا زەمی كردووە وپێویستە موسوڵمان خۆی لێی بەدوور بگرێت.
لێرەدا سەبارەت بەو سوننەتانەی جێگیر بوون و ئەوانەش كە جێگیر نەبوون لە مەسەلەی لەدایكبوونی منداڵ، بە كورتی و بەبەڵگەی كیتاب و سوننەت و لە ڕۆشنایی قسەی زانایاندا باسیان دەكەم:

1- سەرەتا پێویستە باوكان و دایكان سوپاسی الله تعالی بكەن لەسەر نیعمەتی ئەو منداڵەی كە پێیانی بەخشیوە، هەروەها لە الله تعالی بپارێێنەوە ئەو منداڵەیان بپارێزێت و بیخاتە سەر ڕێگای ڕاستی ئیسلام، بەڵگەی ئەمەش لە قورئان و لە سوننەتیشدا هاتووە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ئەو كارەی بۆ حەسەن و حوسەینی كچەزای كردووە و فەرموویەتی باوكمان ئیبراهیم علیه السلام ئەو كارەی بۆ إسماعیل و إسحاق ی كوڕی كردووە : (كانَ النَّبيُّ صلَّى اللَّهُ عليهِ وسلَّمَ يعوِّذُ الحسنَ، والحُسَيْنَ، يقولُ: أَعوذ بِكَلماتِ اللَّهِ التَّامَّةِ، من كلِّ شيطانٍ وَهامَّةٍ، ومن كلِّ عينٍ لامَّةٍ، قالَ: وَكانَ أبونا إبراهيمُ يعوِّذُ بِها إسماعيلَ، وإسحاقَ أو قالَ: إسماعيلَ، ويعقوبَ) البخاري (3371)، وابن ماجه (3525)،

2- التحنیك: تەحنیك مەبەست لەوەیە بەشیرینییەكی كەم وەكو خورما نەرم بكرێتەوە یا هەنگوین، دەمی منداڵەكە شیرین بكرێت، ئەم كارە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بۆ منداڵی هەندێك لە هاوەڵان كردوویەتی، وەكو ئەبو موسای ئەشعەری دەگێڕێتەوە الله لێی ڕازی بێت فەرموویەتی: (وُلِدَ لي غُلامٌ فأتَيتُ به النَّبيَّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم فسَمَّاه إبراهيمَ، وحَنَّكَه بتَمرةٍ) البخاري (5467)، ومسلم (2145). واتە: ئەمشەو منداڵێكمان بوو، بردمە لای رسول الله صلی الله علیه و سلم وئەویش ناوینا إبراهیم و دەمی بەكەمێك خورما شیرین كرد.
تێبینی: هیچ كەسێك لەگەڵ رسول الله بەراورد ناكرێت و ئەو تەحنیكەی كە بۆ نموونە كەسێك خورمایەك بجوێت و دواتر كەمێكی بكاتە دەمی كۆرپەكەوە ئەوە تایبەت بووە بە رسول الله صلی الله علیه و سلم، مەبەست لەوە نییە وكەس نابێت وا تێبگات زاناو پیاوچاكێك خورماكە بجوێت و كەمێكی بكاتە دەمی منداڵەكەوە بەڵكو سوننەتەكە ئەوەیە هەركەسێك لە دەوروبەری ئەو منداڵە كارەكە بكەن ومەبەستەكە شیرینییەكەیە نەك كەسەكە.

3- ناونانی منداڵەكە بە ناوێكی جوان و شیاو: سوننەت وایە كە منداڵەكە لەدایك بوو، ناوێكی جوان و شیاوی لێ بنرێت كە منداڵەكە هەڵگری واتاكەی بێت، یان ئەو ناوە هاندەری بێت بەرەو چاكە و چاكەكاری، مەرجیش نییە ڕۆژی حەوتەم بێت چونكە ئەو فەرموودەی ڕۆژی حەوتەم بۆ ناونان دیاری دەكات صحیح نییە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ أحبَّ أسمائِكم إلى اللهِ عبدُ اللهِ وعبدُ الرحمنِ) مسلم (2132). مادام ناوی عبدالله و عبدالرحمن یش لەلای الله تعالی ناوێكی باش بن، كەواتە هەموو ناوێكی تر هەمان واتا بگەیەنێت هەر باش و جوانن، وەكو هەموو ناوەكانی الله عزوجل كە جێگیر بووبێت ناوی الله بن و وشەی (عبد) ی بخرێتە پێش و هەندێكیان بە بێ (عبد)یشی هەر درووستە.
هەروەها ناوی پێغەمبەران و هاوەڵان و ناوە قورئانییەكان و ناوی خێزانەكانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و هەروەها ناوی زانا گەورەكان وموجاهیدان و هەموو ئەوانەی خزمەتیان بەدینی ئیسلام كردووە كارێكی باشە لەمنداڵ بنرێت بۆ ئەوەی شوێنپێیان هەڵبگرێت، یان هەرناوێكی ڕێك وپێك وشیاو كە واتاكەی ڕایت بێت و ڕوون بێت و سەیروسەمەرە ونامۆ نەبێت و منداڵەكە لە هەموو قۆناغەكانی تەمەنیدا بەشانازییەوە بتوانێت هەڵیبگرێت.

4- العقیقة: عەقیقة بەكوردی پێی ەوترێت گوێزەبانە یان حەوتم كە بەلای زۆرێك لە زانایانەوە سوننەتە و وەكو سوپاسگوزاری الله تعالی لەسەر نیعمەتی ئەو بەخشینی ئەو منداڵە ئەنجام دەدرێت، لە ڕۆژی حەوتەمی لە دایكبوونی منداڵەكەدا ئاژەڵێك سەرببڕدرێت .
سوننەت وایە ئەگەر منداڵەكە كوڕ بوو دوو مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، یەك مەڕیش هەر درووستە، ئەگەر كچیش بوو یەك مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، ئاژەڵەكانیش مەرج نییە هەر مەڕ بن بەڵكو هەموو ئەو ئاژەڵانەی بۆ قوربانی دەبن بۆ عەقیقەش هەر درووستن.
گوێزەبانە كۆمەڵێك زۆر فەرموودەی لەسەر هاتووە بەڵام هەمووی صحیح نییە وهەندێك لە فەرمودەكان قسە لەسەر سەنەدەكانیان هەیە و كۆمەڵێك زانای گەورەش گوێزەبانەیان بە سوننەت نەزانیوە، بەڵام زۆربەی زانایانی لەسەر ئەوەن كە سوننەتە.

5 - تاشینی سەری منداڵەكە و بەخشینی زیو بە كێشی تووكی سەری: سەبارەت بەم مەسەلە زانایان ئەو بەشەی فەرموودەكە كە تایبەتە بە تاشینی قژەكە بە سوننەتیان زانیوە واتە واجب نییە و ئەگەر بكرێت كارێكی باشە باشە ، بەڵام ئەو فەرموودەكە كە تایبەتە بەوەی قژەكە بكێشرێت و بە ئەندازەی كێشەكەی زیو ببەخشرێت ئروەیان صحیح نییە و درووست نییە بكرێت.
6- بانگدان بەگوێی ڕاستی منداڵەكە و قامەت كردن بە گوێی چەپیدا: ئەمەش بەهەمان شێوە هیچ بەڵگەیەكی صحیح ی لە سوننەتدا لەسەر نەهاتووە، ئەوەی كە هەیە هیچی بە سەنەدێكی صحیح جێگیر نەبووە، بۆیە ئەهلی عیلم لەوانەی بە تحیقیق و وردبوونەوە ناسراون فەرموویانە نە بانگدان و نە قامەت كردن بۆ مناڵی تازە لە دایكبوو سوننەت نین.

7- الختان: خەتەنە كردنی منداڵی كوڕ بە كۆدەنگی زانایان لەسەر بنەمای ئەو بەڵگانەی لە سوننەتدا هاتوون بە سوننەت دانراوە وكارێكی پێویستە، لە هەركاتێكی گونجاودا لە ڕووی تەندروستییەوە بۆ منداڵەكە سەلامەت بێت ئەنجام دەدرێت.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەكو لە سەحیحی بوخاری و موسلیمدا هاتووە فەرموویەتی: " خمس من الفطرة الختان والاستحداد ونتف الإبط وتقليم الأظفار وقص الشارب " . رواه البخاري ( 5550 ) ومسلم ( 257 ).

دوو بنچینە زێڕینەكەی دینداری

لەبنچینەكانی سەلامەتی دین ودینداری ڕاست ئەوەیە: هەموو بیدعەیەك لە دیندا بەڕەهایی ڕەتكەیتەوە وتەنها دەست بە سوننەتەوە بگریت و یەقینت هەبێت لە عیبادەتدا موسوڵمان هەرگیز پێویستی بەبیدعە وكاری داهێنراو نییە، ئەوەش بزانە بیدعە چاك وخراپی نییە، بەڵكو خراپ وخراپتری هەیە (وكل بدعة ضلاڵة) بنچینەیەكی گشتی ئیسلامە.

هەروەها هەر فەرمودەیەك (ضعیف) بوو، هەموو ڕێگەكانی بەدەر نەبوو لە كێشە و ڕاوی جەرح كراو، نە لە حەڵاڵ و حەرام و نە لەهیچ بوارێكی دیندا تەنانەت لە (فضائل الأعمال)یشدا فەرموودەی وا ضعیف وەرمەگرە و كاری پێ مەكە، با لە هەر كتێبێكدا هاتبێت، یان هەر زانایەك بینای لەسەری كردبێت و وەریگرتبێت، چونكە عیبادەت ودین بە گشتی وەكو چۆن بە بیدعە وشێوازی داهێنراو درووست نییە ودانامەزرێت، ئەگەر لەسەر بنەمای فەرموودەیەكیش بێت كە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بەیەقین نەیفەرمووبێت هەر درووست نییە ودانامەزرێت.

لە هەبوونی هەزاران فەرموودی (صحیح) لە هەموو بوارەكانی دیندا، هیچ نیازێكمان نە بیدعە و نە بە فەرموودەی (ضعیف) هەیە.

ئەمە ئامۆاژگارییەكە بۆ خۆم و هەموو دڵسۆزانم بە ئاوی زێڕ بنووسرێتەوە هێشتا كەمە و بەڵگەكانی قورئان و سوننەت شایەتی بۆ دەدەن.

تەشەنە كردنی بیدعە لەناو موسوڵماناندا هەمیشە لەسەر حیسابی كاڵبوونەوەو نەمانی سوننەت ڕوودەدات، فەرموودەی (ضعیف) و(موضوع)یش هەمیشە چەكی دەستی هەموو موبتەدیعێكە بۆ ئەنجامدان و بڵاوكردنەوەی بیدعەكەی.

هاوەڵی بەڕێز (أبو هریرة) الله لێی رازی بێت لە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم دەگێڕێتەوە كە فەرموویەتی: (ما مِن مَكْلُومٍ يُكْلَمُ في سَبيلِ اللَّهِ إلَّا جاءَ يَومَ القِيامَةِ وكَلْمُهُ يَدْمَى، اللَّوْنُ لَوْنُ دَمٍ، والرِّيحُ رِيحُ مِسْكٍ).أخرجه البخاري (237)، ومسلم (1876). 

لێكدانەوەی وشەكانی فەرمودەكە: 

مكلوم : بریندار 

یُكلم: بریندار بكرێت. 

فی سبیل الله: لە پێناو الله. 

وكَلْمُهُ يَدْمَى: برینەكەی خوێنی لێ دەتكێ. 

اللَّوْنُ لَوْنُ دَمٍ: ڕەنگ ڕەنگی خوێنە. 

والرِّيحُ رِيحُ مِسْكٍ: بۆنیش بۆنی میسكە. 

ئەم فەرموودە باسی فەزڵ و گەورەیی برینداربوون و تووش بوون بە ناخۆشی و مردن لە پێناوی الله عزوجل دەكات، موسوڵمان لە ژیانی دونیادا تووشی هەرچی ناخۆشییەك ببێت لە پێناو دینەكەیدا دەبێتە هۆكاری پاداشتی گەورە و چوونە بەهەشت بۆی. 

(مكلوم) كە بەواتای بریندار دێت لە فەرموودەكەدا، مەبەست لەو كەسەیە كە لە پێناو دینەكەیدا و لەبەر ئەوەی موسوڵمانە ئازار دەدرێت و بریندار دەكرێت وخوێنی بە ناحەق دەڕێژرێت، ئەو كەسەی بەو شێوە بێت مژدەی گەورەو دڵخۆشكەری پێدراوە، كەوا لە ڕۆژی قیامەتدا كاتێك زیندوو دەكرێتەوە برینەكەی هێشتا تەڕە و خوێنی لێ دەچۆڕێت، بەڵام لەبەر ئەوەی كاتەكە ڕۆژی قیامەتە و هەموو شتێك لەو كات وساتەدا لەگەڵ ئێستای دونیاماندا جیاوازە، بۆیە ئەگەرچی ڕەنگی خوێنەكە سوورە، بەڵام بۆنێكی خۆشی وەكو بۆنی میسكی لێ دێت. 

سەبارەت بە حیكمەتی ئەوەش بۆچی ئەو كەسە لە ڕۆژی قیامەتدا بەو حاڵەوە دەگەرێتەوە لای پەروەردگاری، دەگونجێت لەبەر ئەوە بێت نیشانەی فەزڵ و پلەو پایەی بەرزی خاوەنەكەی بێت، هاوكات بەڵگە بێت لە دژی ئەنجامدەری تاوانەكە . 

حیكمەتیش لەو بۆنە خۆشەی خوێنی بریندارەكە لەناو ئەوانەی لە گۆڕەپانی مەحشەردا وەستاون ئەوەیە شایەتی بێت بۆ فەزڵ و پلەو پایەی ئەو كەسەی لە پێناو دینەكەیدا بریندار بووە یان كوژراوەو شەهید بووە، ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە شەهید ئەگەر لە گۆڕەپانی جەنگدا لە پیناو الله بكوژرێت ومەرجەكانی موجاهید و جیهاد كردنی تێدا بێت نوێژی لەسەر ناكرێت وهەر بە خوێنەكەی خۆیەوە دەنێژرێت، وەكو لە فەرموودەكەی جابر بن عبد الله دا هاتووە الله لێی ڕازی بێت، كەوا پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرمانی كرد شەهیدەكانی جەنگی أحد بە خوێنەكانی خۆیانەوە بنێژرێن بەبێ كفن كردن و شۆردن: " أمر بدفن شهداء أحد في دمائهم ولم يُغسلهم " رواه البخاري 1346 

بەڵام زانایان فەرموویانە جۆرەكانی تری شەهیدی وەكو لەفەرموودەكەدا هاتووە: (الشُّهَداءُ خَمْسَةٌ: المَطْعُونُ، والْمَبْطُونُ، والْغَرِقُ، وصاحِبُ الهَدْمِ، والشَّهِيدُ في سَبيلِ اللهِ عزَّ وجلَّ) مسلم:1914. واتە ئەو كەسەی بە نەخۆشی تاعون و بەئاازرو نەخۆشی هەناو دەمرێت، یان دەخنكێت و دیوای بەسەردا دەڕوخێت ئەوانەش شەهیدن، بەڵام ، ئەگەرچی لە فەرموودەكەدا بەشەهید ناوبراون، وا دەردەكەوێت كە ئەوانە هاوشێوەی جۆری یەكەم نین كە لە گۆڕەپانی جەنگدا دەكوژرێن، بەڵكو ئەم جۆرانە نوێژیان لەسەر دەكرێت. 

إحسان برهان الدین 

14 ربيع الآخر 1445 

2023-10-29 

لە كتێبی (الإبانة)ی ابن بطةدا هاتووە 2/671: پاش ئەوەی سەرگەورەمان عومەری كوڕی خەتتاب الله لێی ڕازی بێت بە خەنجەری غەدرو خیانەت لێی درا، لەسەرەمەرگدا بوو و ناو بەناو دەبوورایەوە، وتیان ئەگەر لە ژیاندا مابێت مەگەر بەباس كردنی نوێژ بێتەوە هۆشی خۆی، بۆیە وتیان ئەی ئەمیری بڕواداران كاتی نوێژە و وا نوێژی جەماعەت تەواو بوو، ئەویش هاتەوە هۆشی خۆی و فەرموی: كەواتە كاتی نوێژە؟ مەحروم و بێ بەش ئەو كەسەیە لە ئیسلامدا تەركی نوێژ بكات، ئینجا بەو حاڵەوە كە برینەكەی خوێنی لێ دەچۆڕا دەستی كرد بە نوێژ كردن. 

الله لێت ڕازی بێت ئەی سەرگەورە و پێشەنگ و پێشەوا بەغیرەت و ئیماندارەكەی ئیسلام، ئەی مژدە پێدراو بە بەهەشت ئەی ئەو كەسەی تا ڕۆژی قیامەت دووبارە نابیتەوە. 

  بینینی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لە خەودا دەربارەی خەو بینین بە پێغەمبەرەوە صلی الله علیه و سلم و، لە ڕۆشنایی قسەی زانایاندا، بە گرنگم زانی وەكو بیرخستنەوەیەك بە كورتی ئەم چەند خاڵە بخەمەڕوو : 1- ئەو كەسەی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لە خەودا دەبینێت، مەرج نییە پیاو چاك بێت و خەوەكەی وەكو خەڵاتێك بێت بۆی ، بۆی هەیە پیاوچاك بێت و ، بۆی هەیە كەسێكی تاوانبار و خراپەكاریش بێت و ئەو خەوەش ببینێت. 2- شەیتان ناتوانێت لە خەودا خۆی بباتە شەكل و شێوەی پێغەمبەر ەوە صلی الله علیه و سلم، چونكە لە فەرموودەی صحیح دا هاتووە: (من رآني في المنام فقد رآني، فإن الشيطان لا يتمثل بي)، بەڵام شەیتان دەتوانێت لە شەكل و شێوەیەكی تردا خۆی وەكو پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم نیشان بدات و خاوەن خەوەكەش مەگەر زانا و شارەزای ژیاننامە وسیما و شەمائیلی پێغەمبەر بێت صلی الله علیه و سلم، ئەگینا ناتوانێت دڵنیا بێت ئەو كەسەی بینیوێتی بە ڕاستی پێغەمبەر بووە صلی الله علیه و سلم. 3- بۆ ئەوەی بزانرێت كە ئەو كەسەی بینراوە بە ڕاستەوە پێغەمبەر بووە صلی الله علیه و سلم، پێویستە سیما و سیفاتی وەكو سیما وسیفاتی ئەو بووبێت، بۆ نموونە: پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم سپی پێست بووە، باڵا مام ناوەند بووە، ناوشانی بەرین بووە، نەقەڵەو ونە لاواز بووە، ڕیشی موبارەكی درێژ وپڕ بووە ومووی سپی زۆر كەم تێدا بووە و زۆر سیما و سیفەتی تری هەیە لە كتێبەكانی سیرەدا بە وردی باس كراوە، بۆیە دەبێت بینراوەكە بەو شێوە بێت ئەگینا شەیتان یان كەسێكی تری بینیوە 4- هیچ فەرمان و زانیارییەك لە خەودا لە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەرناگیرێت، چونكە الله تعالی فەرمویەتی: (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا) المائدة:3. بۆیە هەركێ هەرچی لەسەر زاری پێغەمبەرەوە صلی الله علیه و سلم لەخەودا بگێڕێتەوە و بڵێ ئەو فەرمانەی پێكردووم، یان فەرموویەتی وا بكەن و وا مەكەن جیاواز لەو فەرمانانەی لە سوننەتەكەیدا هاتووە، یان فڵانە كەس و فڵانە كۆمەڵ و لایەن وحیزب لەسەر حەقە وشوێنی بكەون، یان لەسەر ناحەقە و لێی دور بكەنەوە، یان فڵانە فەرموودە سەحیحە وڕاستە و من وتوومە، یان لە هاوسەرەكەت جیابەرەوە ئافرەتێكی خراپە...ئەو حوكمانە نابێت كاریان پێ بكرێت، چونكە بە وەفاتی پیغەمبەر صلی الله علیه و سلم ، شەریعەت تەواو بوو و چیتر هیچ حەڵاڵ و حەرام و سنوورێك بۆ قورئان وسوننەت زیاد نابێت. 5- گومانی تێدا نییە هەركەسێك خەو بە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ببینێت بە مەرجیك بەو شێوەش بێت كە لە كتێبەكانی سیرەدا وەسف كراوەو لە حاڵێكی شاییستەدا ببینیت، ئەوە موژدەو دڵخۆشییەكی زۆر گەوەر پڕ بەهایە و مایەی خۆشحالی و دڵخۆشی و جێگیربوونە لەسەر ڕێگای حەق. إحسان برهان الدین 29 ربيع الأول 1444 2022-10-25  

  له تەكبیر كردنی جەژندا با شوێنكەوتووی سوننەت بین سوننەتە لە دوای بانگی مەغریبی كۆتا ڕۆژی ڕەمەزان تاكو ئیمام دەچێتە سەر مینبەر بۆ وتاری جەژن موسوڵمانان تەكبیر واتە: الله أكبر بكەن، شێوازی تەكبیر كردنەكەش ئەوەیە هەركێ بۆ خۆی ئەو سوننەتە بەجێ بهێنێت و بۆ خۆی بڵێت الله أكبر الله أكبر ألله أكبر یان بە شێوەكانی تر لە تەكبیر كردن. بەڵام تەكبیر كردنی موسوڵمانان لە دوای نوێژە جەماعەتەكان بە شێوەیەكی بەكۆمەڵ و بەیەك دەنگ، یان ێشنوێژ الله أكبر بكات و نوێژخوێنان بەدوایدا بەكۆمەڵ الله أكبر بكەن، ئەوەیان بەڵگەیەكی شەرعی لەسەر نەهاتووە و زۆرێك لە زانایان فەرموویانە بیدعەیە. واتە الله أكبر كردنی موسوڵمان لەگەڵ خۆیدا بە دەنگێكی بیستراویش سوننەتە بەڵام بە شێوەیەكی بەكۆمەڵ لە دوای نوێژەكاندا بیدعەیە چونكە جێگیر نەبووە لەسەردەمی پێغەمبەردا صلی الله علیه و سلم لە دوای نوێژەكاندا بەو شێوە تەكبیر كرابێت، كارێكیش ئەوان نەیانكردبێت باشترە ئێمەیش نەیكەین و لە خۆمانەوە لە دیندا داهێنان نەكەین، چونكە هەموو خێرێك لە شوێنكەوتنی سوننەتدایە و لە بیدعەدا هیچ خێرو چاكەیەك نییە.  

  ئەم خۆشەویستییە پێوەری ئیماندارییە! ( لاَ يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ) رواه البخاري و مسلم. خۆشویستنی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم یەكێكە لە بنچینەكانی عەقیدە و بیروباوەڕی موسوڵمان. خۆشویستنەكەش بەستراوە بە خۆشویستنی الله تعالی، كە هەر خۆی لە قورئانی پیرۆزدا هەرەشەی لە هەركەسێك كردووە ئەگەر خۆشەویستی باوك ودایك وكوڕ و براو هاوسەر و هۆز و عەشیرەت وماڵ و سامان و بازرگانی و خانوو وتەلار بخاتە پێش خۆشەویستی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم، هەركێ بەو شێوە بێت وەكو لە ئایەتەكەدا هاتووە، با چاوەڕوانی فەرمان و سزای پەروەردگاری بكات: {قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} [التوبة: 24]. ئەگەر لەم ئایەتە زۆر وردبینەوە و بە شێوەیەكی كردەیی دایبەزێنینە سەر واقیعی ژیانی خۆمان وبەراوردێكی ڕاشكاوانە بكەین وخێرا بەسەریدا تێنەپەڕین ... حاڵی عەقیدە و بیروباوەری زۆربەمان دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە!  

ئیسلام و سوننەت دوو وشەو یەك واتا! خوێندنەوەی سەحیحی بوخاری و كتێبەكانی تری سوننەت و، وردبوونەوە لەسەنەد و زانست و لە واتای فەرموودەکان لە ڕۆشنایی تێگەیشتنی هاوەڵان و پێشینانی چاكی ئەم ئوممەتە و بايەخ پێدانیان و، بە ڕێز و هەیبەت و بە مەزن تەماشاكردنیان و، گوێڕایەڵیكردنی فەرمانەكانیان و ڕاوەستان و نەبەزاندنی سنوور و قەدەغەكراوەكانیان، نیشانەی ئیستیقامە و بەردەوامی ئەو كەسەیە لەسەر الصراط المستقیم و بەڵگەی كردەیی دەستگرتنێتی بە مەنهەج و بیروباوەڕی ڕاست و درووستی ئەهلی سوننەتەوە، بە واتایەكی تر، وابەستەبوون بە سونەت خۆی لە خۆیدا وابەستەبوونیشە بە قورئان، چونكە سوننەت جێبەجێكردن و بەرجەستەكردنە بۆ ڕێبازی قورئانی پیرۆز. لە سەردەمانی پێشوودا تەنانەت وشەی سوننەت هاوواتای عەقیدەو تەوحید بووە، كە دەوترا فڵانە كەس لە سەر سوننەتە مەبەستیان ئەوەبوو لە سەر عەقیدەو مەنهەجی ڕاستی قورئان و سوننەتە، تەنانەت كتێبەكەی پێشەوا ئەحمەد و هەندێ زانای تر بە ناوی السنة یان أصول السنة مەبەستیان پێی بنەماكانی بیروباوەڕ و عەقیدەی ئیسلام بووە و بابەتەكانی ئەو كتێبانەش هەمان بابەتەكانی عەقیدەو تەوحیدە! بە كورتی و پوختی وەكو هەندێك لە زانا گەورەكان دەیانفەرموو: ئیسلام بریتیە لە سونەت و سونەتیش بریتییە لە ئیسلام. إحسان برهان الدین 3 ربيع الآخر 1443 8/ 11/ 2021

  لێكدانەوەی فەرموودەیەك پێغەمبەر و ڕیپیشاندەی باوەڕداران صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (لا يُلْدَغُ المؤمنُ من جُحْرٍ واحد مرتين) رواه البخاري ومسلم. واتە: ئیماندار لە كونێكەوە دوو جار ناگەسترێت. ئەگەر جارێك گەسترا ئیتر فێر دەبێت و خۆی دەپارێزێت و خۆی تووشی گەستنێكی تر ناكات لە هەمان ئەو كونەوە! ئەم فەرموودەیە بۆ وریاكردنەوە لە دووبارە بوونەوەی هەڵە و گێلی بەكاردێت، هاوكات هانی موسوڵمانیش دەدات لێزان و وریا بێت، فێڵبازو درۆزنەكان نەیخەڵەتێنن و بە قسەی بریق و باق دەستی نەبڕن و خۆڵی بە نرخی زێڕ پێ نەفرۆشن! گێلی و گەمژەیی ئەگەرچی جۆرێكە لە لاوازی لە عەقڵدا، بەڵام هۆكارێكیشە بۆ درووستبوونی لاوازی لە دین و ئیمانیشدا ! چونكە ئیماندار هەمیشە دەبێت وریا بێت و ئەقڵی بۆ ناسینەوەی كەس و گوتار و دروشم و بەرنامە و ڕێباز و كەسایەتییەكان بەكار بهێنێت و بیكاتە مەشخەڵێك بۆ ئەوەی لە كاتی ناڕەحەتی و پێویستیدا، لە شەوانی تاریكدا بەرچاوی خۆی پێ ڕۆشن بكاتەوە. فەرموودەكە فەرمانمان پێ دەكات: توند و تۆڵ بین، وریا بین، گێل و بێ ئاگا نەبین، هەركێ چۆن بیەوێت ئاوها فریومان بدات، بۆ بەرژەوەندی خۆی زیان لە دین و دونیامان بدات. ئیمانداری ژیرو وریا، خاوەنی زانست و ئەزموونە، لە شتەكان ، لە ڕووداوەكان، لە كەس و بەرنامەو ڕێبازەكان ورد دەبێتەوە، ڕاوێژ بە ئەهلی زانست و ئەمانەت و ئیمانداران دەكات، بە ئاسان بۆ لاڕێ و بەرژەوەندخواز و فێڵبازو گومڕاكان ناخەڵەتێت و خۆی نادات بە دەستەوە! بەڵكو هەموو قسەو چەمك و واتایەك دەخاتە تەرازووی قورئان و سوننەتەوە، بۆ ئەوەی بزانێت ئایا وەرگیراوە و سەنگینە تا ئەویش قبوڵی بكات و پشتگیری بۆ دەربڕێت؟ یان ڕەتكراوەو پووچەڵە تا لێی بەری بێت و بەرپەرچی بداتەوە! بەڵام كەسی خۆشباوەڕ و عەقڵ فەقیر، دڵ بە هەموو بەڵێنێك خۆش دەكات! لە تەشتێك ئاودا دەكەوێتە مەلەكردن و باڵ ڕاوەشاندن و باوەڕدەكات كە ئەو ئاوە كەمە ڕوبارێكی سازگارە! ئەو كەسەی كە حاڵی بەو شێوەیە، بۆی هەیە لە یەك كونەوە نەك یەكجار، بەڵكو دەیان جار بگەسترێت و هیچ عەقڵ و ئەزموونێك لەو پێوەدانانەی پێشووی وەرنەگرێت! ئیمانداری ڕاستەقینە بە قسەی كەسانی درۆزن باوەڕ ناكات، بە بەڵین و پەیمانی دوو ڕووەكان دڵ خۆش ناكات، بە كەسێك كە درۆ و خیانەتی لە گەڵ دینەكەی خۆیدا كردبێت، چۆن چاوەڕوان دەكات لەگەڵ ئەودا ڕاست بكات! ئیماندار ئەگەر لە ئاراستەو لایەكەوە تووشی نەهامەتی و زیانی دین و دونیا بوو، هەرگیز جارێكی تر ڕوو لەو ڕوانگە و ئاراستەیە ناكاتەوە، ئەگینا هەڕەشەی ئەم فەرمودە مەزنە دەیگرێتەوە. والحمد له الذي بنعمته تتم الصالحات إحسان برهان الدین 2 صفر 1443  

#وەڵامی_پرسیارەكانتان :45 حوكمی پەشیمان بوونەوە لە كردنی قوربانی! قوربانیكردن لەسەر بۆچوونی جمهوری زانایان سوننەت و شەعیرەیەكی گرنگی ئیسلامە و واجب نییە، بۆیە ئەگەر كەسێك نیەتی قوربانی كردنی هێنا و دوای ماوەیەك لەبەر هەر هۆكارێك لە نیەتەكەی پەشیمان بوویەوە و بڕیاریدا نەیكات، لەو حاڵەتەدا هیچی لەسەر نییە و تاوانبار نابێت، چونكە سوننەتێكەو خۆی لە خێرەكەی بێ بەش كردووە، بەڵام ئەگەر ئاژەڵەكەی دیاری كرد، یان كڕی بۆ ئەو مەبەستە، ئەوە لە موڵكی ئەو دەرچووەو زانایان فەرموویانە لەو كاتەدا ئیتر بۆی نییە پەشیمان بێتەوە.

#وەڵامی_پرسیارەكانتان :44

دواكەوتنی نیەتی قوربانیكردن درووستە؟

درووستە وئاساییە كەسێك لەبەر هەر هۆكارێك بێت، سەرەتا نیەتی قوربانیكردنی نەبێت، بەڵام دواتر بۆ نموونە دوای گەڕانەوە لە نوێژی جەژن، یان لە رۆژانی داهاتووی جەژندا تا خۆرئاوابوونی چوارەم ڕۆژی جەژن - لەسەر بۆچوونی پەسەند - بڕیار بدات و ئەو كاتە قوربانی بكات. واتە مەرج نییە لەسەرەتای مانگی ذي الحجة وە نیەت بهێنیت، بەڵام سوننەت وایە لەو كاتەوە كە بڕیاری دا قوربانی بكات، ئیتر دەستكاری نینۆك و مووی لاشەی نەكات، تا كاتی سەربڕینی قوربانییەكەی.  

  #وەڵامی_پرسیارەكانتان :43 چەند پرسیارێك لە بارەی قوربانی 1- چۆنێتی دابەشكردنی گۆشتی قوربانی یەكێك لەو پرسیارانەی لەلای هەندێك لەوانە درووست دەبێت كە قوربانی دەكەن ئەوەیە: ئەو ئاژەڵەی كە دەیكەن بە قوربانی لەڕووی شەرعەوە چەندی بۆ خۆیان دابنەن و چەندی دابەش بكەن؟ منیش لە وەڵامدا و لە ڕۆشنایی قسەی زانایاندا دەڵێم: سەرەتا خیلاف لە نێوان زانایاندا هەیە كە ئایا قوربانی كردن واجبە یان سوننەتە، بەپێی بۆچوونی جومهوری زانایان واجب نییە و موستەحەببە و دروشمێكی ئیسلامە و سوننەتێكی پێغەمبەرە صلی الله علیه و سلم، باشترە هەركێ توانای هەبێت دوانەكەوێت لە جێبەجێكردنیدا و ئەگەر بۆی بكرێت و لە تاوانایدا هەبێت ساڵانە بیكات باشترە، چونكە قوربانی كردن دروشمێكە لە دروشمەكانی ئیسلام و لە قورئان و لە سوننەتدا باسی هاتووە و ئاماژەی بۆ كراوە. كاتەكەشی لە دوای نوێژی جەژنەوە دەست پێ دەكات تاكو سێیەم ڕۆژ، یان چوارەم ڕۆژی جەژن، بەپێی خیلافێك لەو بارەوە كە لە نێوان زانایاندا هەیە، سەبارەت بە دابەشكردنەكەی هیچ دەقێكی تایبەت نەهاتووە لە قورئان و لە سوننەتدا بڕەكەی دیاری بكات، كە گۆشتی قوربانییەكە چەندی بۆ خۆت بێت و چەندی لێ دابەش بكەیت، ئەو بڕانەش كە باس دەكرێن بەڵگەی قورئان و فەرموودەی لەسەر نییە، قسەی زانایانە و وایان بە گونجاو بینیوە، گرنگ ئەوەیە بەشی هەژار یان خزم و هاوڕێ یان دراوسێی یان هەموویان پێكەوە لێ بدرێت بە گوێرەی زۆر و كەمی گۆشتی ئەو قوربانییەی كە دەكرێت. شەرع هیچ سنوورێكی بۆ دیاری نەكردویت، بۆ نمونە دەتوانیت گۆشتەكە بكەیت بە سێ بەشەوە، بەشێكی بۆ خۆت و دوو بەشی دابەش بكەیت، یان دوو بەشی بۆ خۆت بێت و یەك بەشی ببەخشیت، یان نیوەی بۆ خۆت و نیوەی ببەخشیت، یان زۆربەی دابەش بكەیت بەسەر خەڵكیدا و كەمێكی بۆ خۆت بمێنێتەوە، یان بەهەر شێوەیەكی تر بێت، هەموو ئەوانە درووستن، گرنگ ئەوەیە پشكی خەلكی تری لێ دەربچێت. الله تعالی دەربارەی قوربانی فەرموویەتی: {فصلِّ لربك وانحر} [الكوثر:3]. هەروەها فەرموویەتی: (فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ) الحج/28. هەروەها فەرمویەتی: (فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ ۚ). الحج/ 36. واتای ئایەتەكان ئەوەیە قوربانی بۆ پەرورەدگارتان بكەن و خۆتان لە گۆشتی قوربانیەكانتان بخۆن و بەشی هەژارانیشی لێ بدەن. لە فەرموودەی سەحیحی موسلمیشدا هاتووە كە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (كلوا، وأطعموا، واحبسوا، أو ادخروا) واتە: لێی بخۆن و لێی ببەخشن بە خەڵكی و لێی هەڵگرن و پاشەكەوتی بكەن. 2- قوربانیی نوێژنەكەر قوربانیی نوێژنەكەر واتە کەسێک نوێژ ناکات بەڵام لە جەژندا قوربانی دەکات و گۆشتەکەی دابەش دەکات، لە سەر بۆچوونی پەسەندی زانایان درووست نییە و وەكو گۆشتی مردارەوە بووە و نابێت كەس لێی بخوات. (عبد الله بن شقيق العقيلي) كە تابیعییەكی بەڕێزە دەیفەرموو: (لم يكن أصحاب رسول الله ﷺ يرون شيئاً من الأعمال تركه كفر إلا الصلاة) واتە: هاوەڵانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وازهێنانیان لە هیچ كردەوەیەك بە كوفر نەدەزانی جگە لە نوێژ نەبێت، واتە: بە هیچ شێوەیەك نوێژنەكەریان بەلاوە موسوڵمان نەبوو. زۆر فەرموودەی سەحیحش لەم بارەوە هەیە، بۆ نموونە ئەو فەرموودەی كە لە سەحیحی موسلیمدا هاتووە: (بين الرجل وبين الكفر والشرك ترك الصلاة). واتە لە نێوان كەسێك و كافربوون و موشریك بووندا نوێژنەكردنە. بۆیە وەكو هەندێ لە زانایان فەرموویانە، قوربانی و سەربڕاوی نوێژنەكەر با نەكردنەكەشی لە تەمەڵی بێت و باوەڕی بە فەرزبوونی هەبێت، وەكو سەبڕاوی ئاگرپەست و هاوشێوەكانیانە، چونكە سەربڕاوی جولەكە و گاور حەڵاڵە بەڵام سەربڕاوی نوێژنەكەر حەڵاڵ نییە. 3- زیاتر لە خێزانێكی هەیە، چەند قوربانی بكات؟ هەركێ خێزانێك یان زیاتری هەبێت، ئیتر ژمارەیان هەرچەند بێت، دەتوانێت یەك قوربانی بكات بۆ هەموویان، پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بۆ هەموو خێزانەكانی یەك قوربانی كردووە. بەڵام ئەگەر ئەو كەسەی كە زیاتر لە ماڵ و خێزانێكی هەیە توانای هەبێت و بیەوێت قوربانی زیاتر بكات ئەوە باشترە. 4- حوكمی پەشیمان بوونەوە لە كردنی قوربانی! قوربانیكردن لەسەر بۆچوونی جمهوری زانایان سوننەت و شەعیرەیەكی گرنگی ئیسلامە و واجب نییە، بۆیە ئەگەر كەسێك نیەتی قوربانی كردنی هێنا و دوای ماوەیەك لەبەر هەر هۆكارێك لە نیەتەكەی پەشیمان بوویەوە و بڕیاریدا نەیكات، لەو حاڵەتەدا هیچی لەسەر نییە و تاوانبار نابێت، چونكە سوننەتێكەو خۆی لە خێرەكەی بێ بەش كردووە، بەڵام ئەگەر ئاژەڵەكەی دیاری كرد، یان كڕی بۆ ئەو مەبەستە، ئەوە لە موڵكی ئەو دەرچووەو زانایان فەرموویانە لەو كاتەدا ئیتر بۆی نییە پەشیمان بێتەوە. 5- دواكەوتنی نیەتی قوربانیكردن درووستە درووستە وئاساییە كەسێك لەبەر هەر هۆكارێك بێت، سەرەتا نیەتی قوربانیكردنی نەبێت، بەڵام دواتر بۆ نموونە دوای گەڕانەوە لە نوێژی جەژن، یان لە رۆژانی داهاتووی جەژندا تا خۆرئاوابوونی چوارەم ڕۆژی جەژن - لەسەر بۆچوونی پەسەند - بڕیار بدات و ئەو كاتە قوربانی بكات. واتە مەرج نییە لەسەرەتای مانگی ذي الحجة وە نیەت بهێنیت، بەڵام سوننەت وایە لەو كاتەوە كە بڕیاری دا قوربانی بكات، ئیتر دەستكاری نینۆك و مووی لاشەی نەكات، تا كاتی سەربڕینی قوربانییەكەی.

 هاوەڵان و شوێنكەوتوانیان سەرانی ئێمەن پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: ( خير الناس قرني، ثم الذين يلونهم، ثم الذين يلونهم، ثم يجيء أقوام تسبق شهادة أحدهم يمينه، ويمينه شهادته ) متفق عليه. ئەم فەرموودەیە ستایشێكی گەورەی بۆ هاوەڵان و تابعی و تابعی تابعییەكانی لە خۆگرتووە! بەڕاشكاوی باس لە پلەو پایەو گەورەیی هاوەڵان دەكات الله لێیان ڕازی بێت. هاوەڵ ئەو كەسەیە كە بە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم گەیشتووە ئیتر بۆ ماوەیەكی كەم بێت یان زۆر و باوەڕی پێ هێناوە و لە سەر ئیسلام مردووە و لە ئیمانەكەی پاشگەز نەبووەتەوە. هاوەڵان سەرانی خەڵك و چاكترینیانن دوای پێغەمبەران علیهم السلام، ئیسلام و قورئان و سونەت لەسەر شانی ئەوان و بەهەوڵ و كۆششی ئەوان بە ئێمە گەیشتووە و الله تعالی ئەوانی كردووەتە هۆكاری سەرخستنی دینەكەی و گەیشتنی بە ئێمە، بۆیە رێزلێنان و خۆشویستن و بەمەزن تەماشاكردنیان ئەركی سەر شانی هەموو موسولمانێكە. هەروەها ئەوانەش كە هاوەڵانیان بینیوەو لەسەر ڕێگەو ڕێبازی ئەوان بوونە، ئەوانیش خاوەن فەزڵ و چاكەن بەسەرمانەوە و پلەو پایەیان لە دوای پلەو پایەی هاوەڵان دێت . هەركەسێكیش چاوی بە تابعین كەوتبێت و هاوەڵانی نەبینیبێت و لەسەر مەنهەجی ئەوان بەردەوام بووبێت ولای نەدابێت، ئەوانیش بە پلەیەك لە دوای پلەی شوێنكەوتوانی هاوەڵانەوە فەزڵ و چاكەیان بە سەرمانەوەیە و دەبێت ڕیزی زۆریان لێ بگرین. چاكێتی ئەوان تەنها لەبەر ئەوە نییە لەو سەردەمەدا لە دایك بوونە، بەڵكو لەبەر ئەوەیه لەسەر مەنهەج و ڕێبازی ئەوان بوونە و لە كیتاب و سونەت لایان نەداوە، كەواتە پێوەرەكە ئیستیقامەو شوێنكەوتنیانە بۆ كیتاب و سوننەت وەكو خۆی. بۆیە لەبەر ئەو پلەو پایە گەورەی هاوەڵان كە لەم فەرموودەو لە فەرموودەكانی تر و لە قورئاندا هاتووە، حەرامە و قەدەغەیە هیچ جۆرە سووكایەتی و جنیوێك بە هیچ هاوەڵێك بدرێت. هەروەها ئەو دوو نەوەی كە دوای ئەوان هاتوون خاوەن پلەو پایەو پێگەی گەورەو مەزنن لەلای موسوڵمان و پێویستە بە ئەوپەڕی ڕێزەوە باس بكرێن. هەر كەسێكیش لەوانە هەڵەیەكی كردبێت، یان لە مەسەلەیەكدا پێچەوانەی كیتاب و سوننەتی لێ بینرابێت، بە بێ ئەوەی لە مەنهەج و ڕێبازی كیتاب و سونەت لای دابێت، بە قسەی ناكرێت لەو هەڵە و نەپێكانەیدا، كردەوەكەشی نابێتە بەڵگەو حوججە بۆ موسوڵمان، بەلام ڕێزو حورمەت و پلەو پایەی هەر دەمێنێتەوە و بەسەرگەورەی خۆمانی دەزانین. إحسان برهان الدین 15 ذو القعدة 1442 25 حزیران 2021

خوتبە ئایەت و فەرموودە بێت كاریگەرترە! پێویستە وتاربێژ لە وتاری هەینیدا زیاتر خوتبەكەی بریتی بێت لە ئایەت و فەرموودە ، هەروەها وتەی هاوەڵان و تابیعی و پیاوچاكان و پێشینان لەوانەی كە بە شوێنكەوتنی كیتاب و سوننەت ناسراون و تەكانیان هانی موسوڵمانان دەدەن كە دەست بەو دوو سەرچاوە بگرن. خوتبە بە ئایەت و بە فەرموودە بێت و بە جوانی و بە ڕوونی واتاكانی بخرێتە ڕوو، كاریگەری لە سەر دڵ و دەروونی كەسەكان زیاترە لەوەی وتاربێژ قسەی تر بكات، با بەشێوەیەكی كاتی خەلكیش پێی كاریگەر بن، چونكە خەڵكی بە فیترەتیان ئایەت و فەرموودە زیاتر كاریان تێدەكات و هەر ئەو دوو سەرچاوەش بەپیت و بەرەكەتن بۆ ڕێنوینیان. پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم - وەكو ابن القیم دەڵێت - لە وتارەكانیدا باسی هیدایەتی قورئان و تەوحید و بنەماكانی ئیمان و ئیسلام و بانگەوازی بۆ لای الله بۆ هاوەڵان دەكرد، هەروەها باسی نیعمەتەكانی پەروەردگاری بۆ دەكردن و فەرمانی پێ دەكردن بە یادی الله و سوپاس كردنی، هەروەها مەزنی ناوو سیفەتە بەرزەكانی الله ی بۆ دەخستنە روو. بەڵام ئێستا زۆر جار خوتبە ئەوەندەی قسەی خەتیبەكە خۆی و قسەی مرۆڤەكانی تری تێدایە ئەوەندە ئایەت و فەرموودەی تێدا نییە، بەڕاستی ئەمڕۆ خەڵكی لەرووی عەقیدەو بیروباوەرەوە لێیان قەوماوە و تووش بوونە، بۆیە هەر خەتیبێك لەسەر ڕێگای هیدایەت بێت، ئەبێت بەردەوام باسی عەقیدە بكات و هەموو شتێكی تریش كە باسی دەكات بەتایبەت عیبادەتەكان پێویستە هەمووی ببەستێتەوە بە عەقیدەو بیروباوەڕو تەوحیدەوە، بەردەوامیش پێویستە خەڵكی لەشیرك و لە بیدعە بترسێنیت و ئەهلی شیرك و بیدعەش ئەگەر بەناراستەوخۆش بووە بناسێنیت، نەك باسی هەندێ مەسەلە بكات وەكو ئەوەی لەسەدەو سەردەمێكی تردا بێت ئاگای لە كێشە و كارەساتی موسوڵمانانی سەردەمی خۆی نەبێت! خەتیبەكان پێویستە خۆیان لە قسەی دوورودرێژ و نمایشی رەوانبێژی و قسەی ئینشائی بەدوور بگرن، ئەو قسانە كاریگەریشی هەبێت مەسەلەیەكی كاتییە و وەكو ئایەت و فەرموودەكان نین. نابێت خەتیب لە دۆڵێك بێت و خەڵكی لە دۆڵێكی تر بن، ئەوانەی ئامادەی وتاری هەینی ئەبن بە پلەی یەكەم كێشەیان لە عەقیدەدا هەیە، كەسیان نە عارەق خۆرن و نە بە سوو مامەڵە دەكەن و نە داوێن پیسن و نە شەڕ بە دراوسێ دەفرۆشن، كەچی مامۆشتا هەر لەو تاوانانە دەیانترسێنن كە خۆیان لە بنچینەوە لێی دوورن، یان باسی نوێژو ڕۆژوو وزەكاتیان بۆ دەكەن كە ئەوان خۆیان ئەیكەن بەڵام كێشەیان لەو بنچینەدا هەیە كە ئەو عیبادەتانەی لەسەر دادەمەزرێنن! ئەوان پێویستیان بە ڕوونكردنەوەی جۆرەكانی تەوحید و شیرك و بنەماكانی ئیمان و ڕوونكردنەوەی لا إله إلا الله و ولاء و براء هەیە، پێویستیان بەوەیە بزانن چی زیان بە شایەتمان و بە موسولمانێتیان دەگەیەنێت بۆ ئەوەی حۆیانی لێ بپارێزن، ئەمڕۆ خەڵكی لە دینی حەق دوور خراونەتەوە و دینداری تەواو لە واقیعی ژیانیاندا كاڵ بووەتەوە، مامۆستایانیش تەنها باسی تەزكیەی نەفس و عیبادەتیان بۆ دەكەن، بێ ئەوەی بە بیروباوەڕەوە بیبەستنەوە، پێویستە پێیان بڵێن كە سەرەتا و پێش هەموو شتێك دەبێت لا إله إلا الله بە پێناسەو بە مەرجەكانییەوە لە خۆتاندا بەرجەستە بكەن و خۆتان لە هەڵوەشێنەرەوەكانی بپارێزن، ئینجا عیبادەتتان لێ وەردەگیرێت. ئەو ئیسلامە گەورەی كە بەرنامەیەكی تێروتەسەلە بۆ دین و دونیا، بچووكتان كردووەتەوە لەچەند بابەتێكدا و ساڵانێكە - بە كۆمەڵێك هۆكار - لەو بازنە تەسكە دەرناچن و بەوەش دینتان لەچاو خەڵكی و لە ژیانیاندا بچووك وسنووردار كردووەتەوە. لەبەر ئەوەش كە زۆرێك لە خوتبەكان - ناڵێم هەمووی - بە ئایەت و فەرموودەی پەیوەندیدار بە حاڵ و كێشەو گرفتی موسوڵمانانەوە ئاوەدان ناكەنەوە و لەبەرانبەریشدا - ئیتر بەهەر هۆكارێك بێت- بەشێكی زۆر لە ئیسلام ناخەنە روو، بۆیە لە جیاتی ئەوەی مینبەرەكان ببنە جێگای بڵاوكردنەوەی زانستی بە سوود و دەستگرتن بە ئیسلامی حەق، دەبینین زۆرێك لەو مینبەرانە ناتوانن ڕۆڵی پێویستی خۆیان بگێڕن وهاوكات هۆكاری دیار نەبوونی كاریگەری هەزاران وتاری هەینی لە هەفتەیەكدا ڕوون دەكاتەوە بۆمان. إحسان برهان الدین 13 شوّال 1442 25 أیار 2021

خوتبە دەست ڕاوەشاندنی ناوێت! هەندێك لە وتاربێژان لە ڕۆژی هەینیدا و لەكاتی وتارەكەیاندا، وەكو كاردانەوە لەگەل بابەتی وتارەكەدا، دەستێكیان یان هەردوو دەستیان زۆر دەجوڵێنەوەو ئاماژەی پێ دەكەن، ئەوەش كارێكی باش نییە، زانایان - یەكێك لەوانە پێشەوا شافیعی - فەرموویانە ئەگەر دارێك یان گۆچانێكی بەدەستەوە نەبێت لە كاتی خوتبەكەیدا، باشترە وتاربێژ دەستەكانی نەجۆڵێنیتەوەو ڕایانگرێت، یان بەوەی لە جێگەی خۆیاندا ڕایانگرێت، یان دەستی ڕاستی بخاتە سەردەستی چەپی. حیكمەتیش لە نەجوڵاندنەوەی دەست و لاشەدا ئەوەیە كە ئەو كارە سوننەت نییە و لە پێغەمبەرەوە صلی الله علیه و سلم جێگیر نەبووە كە كاری وای كردبێت، ئینجا خوتبە عیبادەتە و عیبادەتیش بەو شێوە دەكرێت كە پێمان گەیشتووە، نەك تەنها دەست و لاشە ڕاوەشاندن، تەنانەت دەست بەرزكردنەوەی خەتیبیش لە كاتی دوعاكردن لەسەر مینبەرەوە هەر درووست نییە ، چونكە بەڵگەی لەسەر نییە و بەڵكو بەڵگە لەسەر پێچەوانەكەی هاتووە كە هاوەڵان نكۆڵیان لەبیشری كوڕی مەڕوان كرد، كاتێك لە خوتبەدا دەستی بەرزكردەوە، چونكە ئەوان دەیانزانی كە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لە كاتی دوعاكردن لەسەر مینبەرەوە دەستی بەرز نەدەكردەوە بەڵكو تەنها بەپەنجەی ئاماژەی دەكرد، كەچی زۆر خەتیب هەیە دەست و جەستەی خۆیان پێ ڕاناگیرێت وهەندێ جار - من خۆم بینیومە - وەخت بووە مینبەرەكە لەژێر قاچیدا بشكێ ئەوەندە بەتوندی بە قاچی لێیداوە، لە ڕاستیدا شارەزایی وتاربێژ لە سونەتدا و كارپێكردنی كارێكی گەلێك پێویستە و پێچەوانەكەشی شوێنەواری خراپی زۆر هەیە. شێخ محمد صالح المنجد دەگێڕێتەوە، كە وتاربێژی بەناوبانگی میسری شێخ عبدالحمید كشك سەرەڕای بەهێزی دەنگی و ڕەوانبێژی و كاریگەری خوتبەكانی، بەهیچ شێوەیەك لە كاتی وتارداندا دەستەكانی ڕانەدەوەشان ، بەڵكو لاشەی بێ جوڵەو هێمن ڕادەگرت تا خوتبەكەی تەواو دەبوو. بە كورتی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم هەموو جومعەیەك خوتبەی بۆ هاوەڵان هەبوو، هیچ بەڵگەیەك نەگەشتووەتە دەستمان كە دەستەكانی یان سەری یان لاشەی لەكاتی خوتبەكەیدا بە شێوەیەكی سەرنج ڕاكێش جوڵاندبێتەوە، بۆیە درووست نییە ئەو جوڵانە ئەنجام بدرێت و الله أعلم. إحسان برهان الدین 11 شوّال 1442 23 أیار 2021

درێژكردنەوەی خوتبە پێچەوانەی سوننەتە! درێژكردنەوەی خوتبەی جومعەو كورتكردنەوەی نوێژەكەی، ڕێك پێچەوانەی سوننەتە، خۆی سوننەت وایە خوتبە كورت بێت و نوێژەكە درێژ بێت، پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەكو لە سەحیحی موسلیمدا هاتووە فەرمویەتی: (إن طول صلاة الرجل، وقصر خطبته مَئِنَّةٌ - أي: علامة - من فقهه، فأطيلوا الصلاة، واقصروا الخطبة، وإن من البيان لسحرًا ) واتە: درێژكردنەوەی نوێژو كورتكردنەوەی وتاری هەینی نیشانەی زانست و تیگەیشتنی وتاربێژەكەیە، بۆیە نوێژەكانتان درێژ بكەنەوەو خوتبەكانتان كورت بكەنەوە. بەداخەوە زۆربەی مامۆستایان وادەزانن تا خوتبەكەیان درێژتر بێت باشترو بەسوودترە! ئەوەش بێگومان بۆچونێكی هەڵەیە، لەلایەكەوە بیدعەیە و پێچەوانەی سوننەتە، لەلایەكی تریشەوە لەخۆڕایی خۆیان ماندوو دەكەن چونكە هەر لەدوای خوتبەكە كەس هیچی لەو قسانە لەبیر نامێنیت، لەوەشدا حیكمەتی كاركردن بەسوننەت و دووركەوتنەوە لەبیدعەمان بۆ دەردەكەوێت. لەوەش خراپتر ئەوەیە كەس ناوێرێت بڵێت مامۆستا خوتبەكەت درێژە، یەكسەر مامۆستا بە سووكایەتی بۆ شەخسی خۆی لە مەسەلەكە تێدەگات و دەڵێت ئەی بۆ ئەوەندە سعات بەدیار تەلەفزیۆن و فەیسبوكەوە دادەنیشن و ئارام ناگرن نیو سعات قسەی خێرتان بۆ بكەم! ئەوەش بەراوردیكی نەگونجاوە لە چەندین ڕووەوە. زۆرێك لە مامۆستایانی بەرێز تاكو ئێستا جیاوازی لە نیوان خوتبەو موحازەرەدا ناكەن، لە ڕاستیدا خوتبە دەرس و موحازەرە نییە مەسەلەكانی تێدا شیبكەیتەوەو هەرچی ئەزانیت لە قسەی بەسوود و خۆش و لە شیعر و قسەی نەستەق لەوێ بیخەیتەروو! خوتبە ئامۆژگاری و بیرخستنەوەیە بەئایەت و بەفەرموودە، الله و ڕۆژی دواییان بیر بخەرەوە، یان چەمكێكیان بۆ ڕاستكەرەوە، یان یەك سوودیان لەدینەكەیاندا بە كەمترین وشە پێ بگەیەنە، ئێوە هەموو جومعەیەك تا قسەتان بۆ بێت قسە بكەن دڵنیابن چەند سوودیان لێ وەرگرتوون چەند ساڵە، لەداهاتوویشدا هەروئەوەندە سوودتان لێ وەردەگرن! هەندێكی تریش لە مامۆستایان كە دەبینن ئەو هەموو خەلكە كۆبووەتەوە، ئیتر ڕۆژی جومعە وەكو ڤیستیڤاڵێك تەماشا دەكەن تواناكانی خۆیانی لە رەوانبێژی و قسەكردن تێدا نمایش بكەن ! ئەوەش هەڵەیە وكارێكی بێ بەروبوومە، لەوە باشتر ئەوەیە بە چەند وشەیەكی كورت و واتادار خوتبەكەت ببڕیتەوە، وەكو چۆن پێغەمبەرەكەت صلی الله علیه و سلم وای دەكرد و دەیفەرموو كورتی خوتبە نیشانەی ژیری و زانستی خەتیبە، خۆ تۆ لەو ڕەوانبێژتر و بەتواناتر نیت. خوتبەیەكی پوخت وبەڵگەدار لە دە خولەكدا، زۆر لەو هەموو قسەو باسە باشترە كە زۆربەی ئامادەبوان لە كۆتاییەكەیدا سەرەتاكەیان لەبیر دەچێتەوە. إحسان برهان الدین 10 شوّال 1442 22 أیار 2021

  شوێنكەوتنی سوننەت بەرگرییە لە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم ئەركی هەموو موسوڵمانێكە بەرگری لە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بكات و بە گوفتار و كردار خۆشی بوێت، هەروەها پێویستە ڕقی لە هەر كەس و لایەن و دەوڵەتێك بێت كە سووكایەتی پێ دەكەن، یان بە ناڕاستەوخۆ بەوە ڕازین ونكۆڵی لێ ناكەن. دەبێت خۆشەویستیمان بۆ پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بە شوێنكەوتنی سوننەتەكەی، بە باسكردن و وەسف كردنی كەسایەتییەكەی، بە دەرخستنی مەزنییەكەی و بڵاوكردنەوەی ژیاننامەكەی بسەلمێنین. نزمترین ئاستی خۆشەویستیش بۆ پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ئەوەیە لە دڵەوە پێمان ناخۆش بێت قسەی پێ بكرێت و ڕقمان لە هەر كەسێك بێت كە ناحەز و دوژمنی ئەوە. خۆشەویستیت بۆ پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بسەلمێنە بە: - دەستگرتن بە سوننەت و شوێنەوارەكانی. - لە خۆت و ماڵ ومناڵ و كەس و كار زیاتر خۆشت بوێت. - بەرگریكردن لە خۆی و لە تەواوی سیرە و سونەتەكەی و بەرپەرچدانەوەی نەیارەكانی. - لە هەموو كاروبارەكانی ژیانتدا بیكە بە پێشەنگ و پێشەوای خۆت. - بایكۆتكردنی هەموو شتومەك و كاڵایەكی فەرەنسا بەتایبەت" چونكە ئەوە كاریگەری خۆی هەیە ئەگەر لە ئاستێكی فراواندا بێت. إحسان برهان الدین

7 ربيع الأول 1442

نوێژ پەناگەیە "كان النَّبيُّ صلَّى اللهُ علَيْه وسلَّم إذا حزَبَه أمرٌ صلَّى" صحيح أبي داود للألباني. واتە: پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم كاتێك خەمی پرسێك دایدەگرت، یان تووشی خەفەتیك دەبوو، هانای بۆ نوێژكردن دەبرد، ئیتر چی ئەو نوێژە نوێژی فەرز بێت یان سوننەت، چونكە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بە نویژكردن ئاسوودە دەبوو، ئێمەش پێویستە كە خەم و ئازارێكمان تووش بوو پەنا بۆ نوێژكردن ببەین، وەكو لە قورئانی پیرۆزیشدا هاتووە: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ} واتە: پەنا ببەن بۆ ئارامگرتن و بۆ نوێژ. پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فێرمان دەكات لە كاتی ناخۆشییەكانماندا نوێژ بكەین... جا خۆشبەختی بۆ ئەو كەسەی كە بە نوێژكردن باری دەروونی ئاسوودە دەبێت و ماندوو بوونی بە نوێژ دەردەچێت، داماویش بۆ ئەو كەسەی لە كاتی ناڕەحەتیدا ئەوەی لەبیری نەبێت نوێژە، یان ئەگەر بشیكات لەبەر ناخۆشییەكەی تەنها لە كۆڵی دەكاتەوە و دووبارە دێتەوە لای خەم وپەژارەكەی خۆیەوە. إحسان برهان الدین 20 ذو الحجة 1441 10 آب 2020

  بە بێ بەڵگەی شەرعی هیچ مەكە! لە سفيان الثوري بەڕەحمەت بێت دەگێڕنەوە كە فەرموویەتی: (إن استطعت ألا تحك رأسك إلا بأثر فافعل) واتە: ئەگەر بۆت كرا سەرت نەخورێنێ بەبەڵگەیەكی شەرعی نەبێت وابكە، ئەمە لە كاتێكدایە كە سەرخوراندن هیچ بەڵگەیەكی ناوێت و ئاشكرایە كە كارێكی دروست و بەڵگە نەویستە! بەڵام مەبەستی ئەو پێشەوایە ئەوە بووە كە لە هەموو كاروبارێكی گەورەو بچووكدا گرنگە موسوڵمان دەست بەبەڵگەی شەرعییەوە بگرێت و شوێنكەوتووی سوننەت بێت. كاتێكیش دەوترێت فڵانە كەس لەسەر سوننەتە، واتە لەسەر تەوحید وبیروباوەڕێكی ڕاست و درووستە، چونكە یەكێك لە واتاكانی سونەت بریتییە لەعەقیدەو بیروباوەڕی قورئان و سوننەت ، هەر وەكو چۆن پێشەوا (أحمد بن حنبل) بە ڕەحمەت بێت ئەو كتێبەی كە باسی عەقیدەی موسوڵمانی تێدا كردووە ناوی ناوە: بنەماكانی سوننەت (أصول السنة). إحسان برهان الدین