بازرگانی كردن بەدین مەرج و هۆكارو دەرەنجامەكانی

دیاردەی بازرگانی كردن بە ئایین دیاردەیەكی نا ئیسلامی و ناڕەوشتی كۆنەو یەكێكە لە پڕ قازانجترین جۆرەكانی بازرگانی ئەگەر لە ڕووی مادی پەتییەوە تەماشای بكەیت، چونكە بە شێوەیەكی گشتی ئەم بازرگانییە كەسانێك توانای ئەنجامدانیان هەیە كە زانستی شەرعییان پێیە و زانستەكەشیان بۆ تێكدانی هەندێك لە چەمكەكانی عەقیدە بەكار دەهێنن و هەمیشە لایەنی دووەمی ئەو بازرگانییەش كەس وكەسایەتییەك، یان لایەن و دەوڵەتێكە كە پێویستی بەو زانا و خاوەن پێگە ئایینییانە هەیە و بۆ مەبەستی لێدانی ئیسلام، یان ناشیرینكردنی، یان بۆ ئازاردانی ئەهلەكەی كەڵكیان لێ وەردەگرن.

دین فرۆشتن لەڕوانگەی دینەوە تاوانێكی گەورە وقێزەونە، خەڵكانێكی كەم توانای ئەو دابەزینەیان هەیە و بڕیار ئەدەن پێی هەڵبسن، الله تعالی لە قورئاندا فەرموویەتی: ( إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا) آل عمران: 77. ئەم ئایەتە باسی تیجارەت كردن دەكات بەدین و سوود وەركرتن و پارە پەیدا كردن بە دینەوە و ئەو كارەش شەرمەزار دەكات، بۆیە هەر بەدوایدا دەفەرموێت: ( أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).

بەڵام هەمیشە خەڵكانێكی زۆر لە جاهیل و ناشارەزا لە ئیسلام بەوانە كاریگەر دەین و بازرگانییەكەی ئەو جۆرە كەس و كەسایەتییانە وێڕای ئەوەی بە سوودی مادی باشی خۆیان و هەوادارانیان تەاوو دەبێت، هاوكات دەبێتە جۆرێك لە تێكدانی چەمكەكان و دەبێتە خۆڵ لەچاوكردن بۆ كەسانێكی زۆر كە بە كرداری ئەو كەسانە فریو دەخۆن و وا دەزانن كارەكەیان دینفرۆشتن نییە و بەڵكو خزمەتە بۆ ئیسلام.

دینفرۆشتن سەرەڕای ئەوەی پێچەوانەی دڵسۆزی و ڕاستگۆییە لەگەڵ دیندا، كارێكی ناشیرین و مەحكوم كراوە لە دنیا و دواڕۆژدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كارێكی ئاسانیش نییە و بەهەموو كەسێك ناكرێت، زۆركەس هەیە خۆیشیان ودینیشیان هەرزانفرۆش دەكەن كەچی هیچ نرخێكیان پێ نادرێت، بۆیە دەبینین ئەوانەی دینفرۆشن زۆر جار دەبێت كۆمەڵە خەسڵەت و ئاكار و توانایەكیان تێدا هەبێت، ئەگینا دین و دونیایان پێكەوە لە دەست دەدەن، لەو مەرجانە:

یەكەم/ دەبێت پێش هەموو شتێك كەسی دینفرۆش (علیم اللسان) و قسەزان و ورد بێت، توانای سەرلێتێكدانی خەڵكی هەبێت، لە ڕێگەی ملباهەڵدانی دەقەكان و گۆڕینی واتاو ئاراستەكانیانەوە بتوانێت حەق بكاتە باتڵ و باتلیش بكات بە حەق! پێویستە بتوانێت دیندارە ڕاستەقینەكان وەكو خەڵكانێكی ئاژاوەگێڕ وێنا بكات و ناووناتۆرەیان بۆ دیاری بكات، پێویستە لە پێناو سەرگرتنی بازرگانییەكەی و دەستەبەر كردنی قازانجی زۆر ئەهلی باتڵ و نەیارانی ئیسلام بەخەڵكی باش و خواناس وێنا بكات كە لەناو بازنەی ڕەزامەندی الله تعالی ن ودینەكەیان هیچ گەردێكی لەسەر نییە، كە ئەو كارەش بە هەموو كەسێك ناكرێت.

دووەم/ دەبێت شارەزاییەكی باشی لە واتای دەقەكاندا هەبێت و لەقسەو مەزهەبی زانایان و لە مێژووی تاقمە لادەرەكان و لە زمانی عەرەبی شارەزایی باشی هەبێت، بۆ ئەوەی بتوانیت لە ئەركەكەیدا سەركەوتوو بێت و بتوانێت لەڕێگەی ئەو بازرگانییەوە ئەو ئامانجانەی دیاری كردووە بیانپێكێت.

سێیەم/ خاڵێكی تری یارمەتیدەر بۆ ئەوەی دینفرۆش لە بازرگانییەكەیدا بەدینەكەی سەركەوتوو بێت ئەوەیە، سیما و باڵاو لەشولارو ڕواڵەتێكی پەسەندی هەبێت، ئەم مەرجەش ئەگەرچی مەرجێكی زۆر زۆر گرنگ نییە وهەندێ جار دینفرۆشتن و بازرگانی پێوەكردنی بەبێ ئەوەش هەر دەكرێت، بەلام هەبوونی ئەو سیفەت و خەسڵەتانە خێراتر ئیشەكەی بەرەو پێش دەبات.

چوارەم/ هەروەها فراوانی بازنەی پەیوەندی كۆمەڵایەتی و هەبوونی هەوادار و شاگرد و شوێنكەوتووی چاونووقاو لەوانەی بیر ناكەنەوە، جگە لەوەش ناسینی دەوڵەمەند و بازرگان و سیاسەتمەدار و خەڵكی دیار لەو وڵاتەی كە بازرگانی بەدینەكەیەوە دەكات، هەموو ئەوانە خاڵی ئاسانكارییە بۆ چاكتر بەئەنجام گەیشتنی پرۆسەی بازرگانیكردنەكە.

پێنجەم/ پێویستە ئەو كەسەی بازرگانی بەدینەوە دەكات، خاوەن پێگە بێت و لەڕووی كۆمەڵایەتی و جەماوەرییەوە خەڵكانێك لەسەر تێگەیشتن وڕێڕەوی ئەو بن و ناوبانگێكی وای هەبێت كە ببێتە مایەی ئەوەی خواست لەسەر هەڵوێست و فەتواو تێكدادەنەكانی هەبن بۆ چەمكەكانی ئایین و بەتایبەتی بیروباوەڕ وتەوحید و ولاء وبراء وهەندێ بابەتەكانی تەوحید الألوهیة.

شەشەم/ نابێت كەسی دینفرۆش بە تەواوی دینەكەی بفرۆشێت و بازرگانی پێوە بكات! ئەگینا هەر زوو حەقیقەتی لەلای هەموان دەردەكەوێت، بەڵكو پێویستە تەنها بەبەشێكی دینەكەی بازرگانی بكات، بەتایبەتی ئەو بەشانەی كە كڕیاری هەیە و كەسی دینفرش پێگەی خۆی پێی بەرز دەكاتەوە، ئەوەش زۆر جار بەو فەتوایانەی بەدڵی دەسەڵاتدارانە لە هەندێ بوارەكانی عەقیدەدا ئەو كەسانە دەتوانن لێزانانە سەفقەی بازرگانییەكەیان سەركەوتوو بێت و ئامانجەكانی بپێكێت، بەڵام لە بوار و لایەنەكانی تری دینەكەیدا دەبێت ڕێك و پێك و ئاسایی بێت، دەبێت وابەستەیی و دڵسۆزی و ڕاستگۆیی وزانستی شەرعی پێوە دیار بێت، ئەگینا بازرگانێكی لاواز وفاشیل دەبێت.

حەوتەم/ لە ڕاستیدا بازرگانیكردن بەدین بۆ ئەوەی بازرگانییەكی بەرهەمدار وسەركەوتوو بێت، پێویستی بە هەبوونی زۆر مەرجی تر هەیە، بەڵام من لێرەدا تەنها باسی مەرجێكی تریان دەكەم كە ئەویش بێ شەرمییە!
ئەو كەسەی ئامادە بێت دینەكەی بفرۆشێت و بەدڵی نەیارانی دینەكەی قسە بكات و فەتوا بدات، پێویستی بەڕوویەكی قایم هەیە، یەكەم نابێت شەرم لە پەروەردگاری بكات و دەبێت ئاسایی بێت بەلایەوە درۆ بەدەم قورئان بكات و ملی دەقەكان بەو شێوەی كە بۆی باشە باهەڵبدات بۆ ئەوەی مەعنای ئایەتەكان بەو شێوەی كە لێی داواكراوە مسۆگەر بكات.
هەروەها نابێت شەرم لە موسوڵمانانیش بكات كە زۆربەیان بەحاڵ و حەقیقەتی دەزانن و دەبێت ئەو خۆی وا دەربخات خەریكی هیچ شتێك نییە مایەی شەرمەزاری بێت نە بۆ دونیاو نەبۆ دواڕۆژیشی كارەكەی نەنگی تێدا نییە و پێویستە هەوڵی قایل كردنی هەواداران و موریدانی خۆی بدات بەو شێواندنەی كە لە بەشێك لە بڕگەكانی عەقیدە و تەوحیددا دەیكات.
لە ڕاستیدا هەبوونی كەمترین شەرم لەلای كەسی دینفرۆش، بازرگانییەكەی كەساس دەكات و تووشی زیانی سەد لەسەدی دەكات، چونكە شەرم و بازرگانیكردنیان بەدین نەوتووە.

هۆكارەكانی دینفرۆشتن زۆرن و بەپێی كەسەكان كە ئامادەن دین بفرۆشن و بازرگانی پێوە بكەن دەگۆڕێت، لەوانە:

1- هەندێك لەوانە هەر لەسەرەتاوە ئیش بۆ ئەو ئامانجە دەكەن، واتە كەسی دینفرۆش هەر لە سەرەتاوە خۆی شارەزا و مەشهور دەكات و لە ڕاگەیاندنەكاندا دەردەكەوێت، بەڵكو هەندێ كاری چاكەو خێرخوازی و بڵاوكردنەوەی زانست ئەنجام ئەدات بۆ ئەو ڕۆژە دەیكات كە خەوی پێوە دەبینێت و بگاتە مەرامی خۆی و هیوا و ئاواتەكانی لەڕێگەی بازرگانیكردن بە دینەكەی بەدەست بهێنێت.

2- جۆرێكی تریان هەیە، سەرەتایەكی باش و پاكیان هەیە، بۆ نموونە خەریكی زانستە شەرعییەكانە، یان ئەوەی پێی كراوە لە كۆشش كردن لە پێناو دینەكەیدا كردوویەتی، بەڵام ئیتر بە هۆی نەفسی خۆی بێت یان شەیتان، دواتر لە كاتی ڕێكردن و كاركردندا لە كاروانی بانگەواز و ئیسلامدا، شكست دەهێنێت و دەست دەداتە بازرگانیكردن بە دین، ئەم جۆرە شكست هێنان وهەرەسەش بۆ خۆی دوو هۆكاری هەیە:

- یان لە رێگەی تەماحەوە ، چی تەماحێكی گەورە بێت كە لە حاڵێكەوە بۆ حاڵێكی تر بیگۆرێت، یان تەماحێكی بچووكتر وەكو مووچەیەكی باش كە بەبەردەوامی وەریبگرێت و شتی لەو شێوە، تەنانەت جۆرێك لە دینفرۆشان ڕەنگە ئەوەندە نرخی خزمەتەكەیان هەرزان بیت بە دەعوەتێكی چەور یان ڕۆیشتنی چێشتخانەیەك گرێبەستی فرۆشتنەكە ئیمزا بكەن.
- هەندێ جاریش لە ڕێگەی ترسەوە ناچار دەكرێت دینەكەی بفرۆشێت جا لەبەر ئەوەی بەرگەی ئەو ناڕەحەتی و هەرەشەیە ناگرێت، بۆیە ناچار دەبێت ملبدات وئاراستەی كاركردنەكەی بگۆڕێت.

3- هۆكارێكی تر گومڕابوون وسەرگەردانی خودی دینفرۆشەكەیە، چەمكەكانی دینی لەلا ڕوون نییە و تێكەڵ بەیەكتر بوونە و سنوورەكانی حەق و ناحەقی لەلا دەگۆرێت وئاوێتەی یەكتر دەبن، واتە قەناعەتێكی بۆ درووست دەبێت ئەوەی ئەو دەیكات بازرگانییە نییە بەدین، بەڵكو دیندارییەو كارەكەی هیچ عەیبێكی نییە، با خەڵكیش بۆ خۆیان هەر قسە بكەن.

4- هەندێ جاریش هۆكارەكەی نیفاقێكی پەتییە و ئەو رێڕەوەش كە نیشانی دەدات لە وابەستە بوون بە ئیسلام ، یان وەكو دیندارێك دەردەكەوێت ڕاست نییە و لە بنچینەدا باوەڕی بەهیچ لەوەی بانگەشەی بۆ دەكات نییە و تەنها وەكو هۆكارێك بۆ دەوڵەمەند بوون و بەدەست هێنانی پێگەو پلەو پایە بەكاریبردووە، ئەم جۆرەشیان هەموان بە حاڵی دەزانن و خۆیشی دەزانێت كە ئەوان دەزانن ئەو دینفرۆشە.

5- لادان لە عەقیدەی ئەهلی سوننەت و جەماعەت و لەدەستدانی بیروباوەڕی ولاء وبراء زۆر تێكەڵ بوون لەگەڵ نەیارانی ئیسلام بە بەهانەی جۆراو جۆر و كەوتنە ژێر كاریگەری شەقام و خەڵك و سیاسەتمەداران و ڕووگیری لەبەرانبەر دەسەڵاتداران و لاوازی كەسایەتی ئیسلامی و كەمی زانستی شەرعی و ڕاڕابوون و ناجێگیری مەنهەجی و زۆر هۆكاری تر بۆی هەیە ببێتە مایەی بازرگانیكردن بەدین.

6- هەندێ جاریش وەكو ڕێگەیەك بۆ خۆپاراستن و درووست كردنی قەڵغانێك بۆ كەسی دینفرۆش ئەو بازرگانییە ئەنجام ئەدرێت، چونكە بەهۆی لادانی لە بنەماو بنچینە سەرەكییەكانی دینەكەی هەمیشە لە دڵەراوكێ و شڵەژانی دەروونیدایە و بەو نرخ و بەرانبەرە مادی و مەعنەوییانەی كە لە بری دینفرۆشتنەكەیدا دەستی دەكەوێت هەست بە ئاسودەیی و ئەمانێكی كاتی دەكات.

دەرەنجامی دینفرۆشتن و بازرگانیكردن بە دینەوە دەرەنجامێكی زۆر خراپەو ڕوو زەردی دونیا و دواڕۆژی بەدواوەیە، یەكەم جار لەلای الله تعالی هیچ پێگەو ڕێزیكی نامێنیت، چونكە الله تعالی زۆر ڕقی لەوانەیە كە بەدینەكەیانەوە نان دەخۆن و بازرگانی پێوە دەكەن، وەكو لە قورئانی پیرۆزدا فەرموویەتی: ( وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ) آل عمران:187.
كەسی دینفرۆش و بازرگانیكار بە دینەكەی ناتوانێت بەبەردەوامی وەكو دیندار دەربكەوێت، سوننەتی الله تعالی لە بەندەكانیدا وا نییە بتوانێت بەردەوامی خەڵكی فریوبدات، دەبێت ڕووە ڕاستەقینەكەی دەربكەوێت و ببێتە پەندو عیبرەتێك و مێژوویەكی ڕەشیش بۆ نەوەكانی خۆی و دینفرۆشەكانی هاوشێوەی خۆی .

ئینجا ئەو جۆرە كەسانە ئەگەرچی عەوامی خەڵكی و موریدانی خۆیان پێیان هەڵدەخەڵەتێن و پێیان سەرسامن، بەڵام ئەوانەی كە الله تعالی بەسیرەتی پێ بەخشیون و لەواتا ڕوون و جوانەكانی كیتاب و سوننەت تێدەگەن بە ئاسانی دەتوانن لە حەقیقەتی ئەوانە تێببگەن و لەوە دڵنیان كە فەرموودەكەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم لە صحیح الجامع دا مەبەستی ئەو بازرگانانەیە كە فەرموویەتی: (سيأتي على الناس سنوات خدَّاعات؛ يُصدَّق فيها الكاذب، ويُكذَّب فيها الصادق، ويُؤتَمَن فيها الخائن، ويُخوَّن فيها الأمين، وينطق فيها الرويبضة، قيل: وما الرويبضة؟ قال: الرجل التافه يتكلم في أمر العامة) ئەو ڕۆژگارە هاتووە كە درۆزن تێیدا جێگای متمانەو باوەرەو ڕاستگۆیش تێیدا نەك هەر باوەڕی پێ ناكرێت، بەڵكو ژیانی لێ ناخۆش و سەغڵەت دەكرێت و ئەوانەی كە بازاڕیان گەڕمەو ڕوویان تێدەكرێت وقسەیان وەردەگیرێت ولەسەرووی كۆڕو مەجلیسەكانەوە دادەنیشن، كەسە هیچ و پوچەكانن كە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بە (رویبضة) ناوی بردوون.

لە كۆتاییشدا دەڵێم: ئەوانەی كە دین دەفرۆشن وبازرگانی پێوە دەكەن، هەرچەندیان لە پارەو سەیارەو مووچە و پلەوپایە دەست بكەوێت هەر لە زیانێكی گەورەو لە خەسارۆمەندیدان، ڕێگای شەرمەزارییان بۆ خۆیان هەڵبژاردووە و لەچاندنی دڕك نابێت چاوەڕێی بەرهەمی گوڵ بن.

لەبەرانبەریشدا خەڵكانێكی زۆر و زانای پایەدار و خاوەن غیرەت و خاوەن كەسایەتی ئیسلامی بەهێز هەن، ئەوانیش خەریكی بازرگانین، بەلام بازرگانییەكەی ئەوان زۆر جیاوازە لەگەل بازرگانی دینفرۆشەكاندا، بازرگانییەكەی ئەوان ئەگەر لەدونیادا هەژاری و ئەشكەنجەو ئازاریشی لێ بكەوێتەوە، ئەگەر كەسیش ئاوریان لێ نەداتەوەو بەغەریبی ئەم دونیا بەڕێبكەن و لەبیری سەرگەورەو ئاغاكانی ئەواندا نەبن، هەر ئەوان سەرفراز و سەركەوتوون، الله تعالی فەرموویەتی: ( إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَّن تَبُورَ) الفاطر:29.

إحسان برهان الدین
22 رجب 1444
2023-2-13

(وَرَعٌ) مەعنای چییە؟

وەرەع وشەیەكی زۆر گرنگە و پێویستە موسوڵمان واتاكەی بزانێت و بە كورتی بریتییە لە: وازهێنان لەوەی ڕێگەپێدراوە، یان لەوانەیە حەڵاڵ و درووست بێت، لە ترسی ئەوەی نەكەویتە ناو حەرامەوە.
وەرەع بۆ ئەو شتانەیە كە لە فەرموودەكاندا بە موشتەبیهات ناو براوە، واتە جێگای گومانە، نازانیت حەڵاڵە یان حەرامە، یان ئەگەری هەردوو حاڵەتەكەی هەیە، واتە موسوڵمان گومانی بۆ درووست دەبێت بیكەم نەیكەم؟ جائیزە اجئیز نییە؟ لەو حاڵەتەدا وەرەع ئەوەیە لە ترسی تووشبوون بەحەرام وازی لێ بهێنیت.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ الحلالَ بيِّنٌ وإنَّ الحرامَ بيِّنٌ وبينهما أمورٌ مُشتبِهاتٌ لا يعلمهنَّ كثيرٌ من الناس فمنِ اتَّقى الشُّبُهاتِ استبرأ لدِينِه وعِرضِه ، ومن وقع في الشُّبهاتِ وقع في الحرامِ). البخاري (52)، ومسلم (1599). واتە حەڵاڵ دیارە و حەرامیش دیارە و لەو نێوەندەدا هەندێ شت هەیە جێگای گومانە وازهێنان لێی بۆ موسوڵمان باشترە.

وەرەع پێشەی موسوڵمانی خاوەن تەقوایە، وەرەع نەكردنیش پێشەی كەسی ئیمان لاواز وئەوانەیە بەردەوام بەدوای پینەكردن و حەڵاڵ كردنی حەرامەكاندا دەگەڕێن.
سفیان الثوري بە ڕەحمەت بێت كە یەكێك بوو لە سەرانی سەلەف دەیفەرموو لە وەرەع كردن ئاسانتر نییە بەلامەوە، لە هەرچی گومان هەبێت نایكەم و لێی دوور دەكەمەوە.

نموونەیەك لە بێ وەرەعی كورد:
لە ئێستادا خەڵكانێكی زۆر لە كوردی خۆمان بە هۆی وەرەع نەكردن و نەشارەزاییان لە شەرعدا ومەیلیان بەلای شلكردنەوەی دیندا ئەنجامی دەدەن، گۆڕینەوەی بڕە پارەیەكی دینارە بەرانبەر ئەو بیست گەڵایەی حكومەتی عێراق لە فرۆكەخانەی كەركوك وشوێنی تر بە مەبەستی عومرە كردن وگەشت بە هاوڵاتیانی دەدات، لە كاتێكدا بۆ كەسێك لە ئەلفوبێی شەرع بزانێت تێدەگات ئەوە مامەڵەیەكی حەرامە و ڕیبایە، ڕیباش هەركەسێك كەمترین بڕی لێ بخوات بە دەقی فەرموودەی صحیح وبە كۆدەنگی زانایان بەر لەعنەتی الله دەكەوێت..
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو خەڵكە بەهۆی مەلاو بانگخوازە حەڵاڵكەرەكان و كۆمپانیاكانی حەج و عومرە كە بەهۆی بازرگانی خۆیانەوە دوای هەر فەتوایەك دەكەون ئەو كارەیان بۆ حەڵاڵ بكات، ئەو خەڵكە بە لێشاو ڕوویان لەو مامەڵە ڕیبەوییە كردووە و لەبەر ئەوەی لەگەڵ بەرژەوەندی خۆیاندا دەگونجێت دەچن گوێ لە هەر حەڵاڵكەرێك دەگرن بەدەر لەوەی دین و شارەزایی و عەقیدەی چۆنە و چۆن نییە، گرنگ ئەوە بڵێیت كێشەی نییە و حەڵاڵە! كێیش باسی حەرامییەكەی بكات و بڵێت ڕیبایە خۆیانی لێ كەڕ و كوێر دەكەن ئەمە ئەگەر تۆمەتباریشی نەكەن چونكە كەشەكەیان لێ تێكدەدات.
وەرەع ئەوەیە لە هەندێ حەڵاڵ كە گومان لە حەڵال بوونیدا هەیە خۆت بپارێزیت، ئەی ئەگەر نەك حەڵاڵ نەبوو بەڵكو ڕیبا بوو، ئەی ئەگەر حەرامێك بوو هەڕەشەی نەفرەت و بەرلەعنەت كەوتنی تێدا بوو، ئەوە ڕێك وەكو ئەوەیە خۆت بۆ ناو ئاگرێكی سوتێنەر فڕێبدەیت و ئەوانەش دەیانەوێت لەو ئاكرە بتگێڕنەوە پێیان بڵێیت ئێمە لە مەلا و بانگخوازە مۆدێرنەكان فەتوای حەڵاڵكردنی ئەو ڕیبایەمان وەرگرتووە جا ئێوەش هەر بۆخۆتان قسە بكەن؟!
خەڵكینە ئیوە بۆ عومرە دەچن، چۆن دەبێت بەپارەیەك بچیت ڕیبابێت یان تۆ بڵێی گومانی ڕیبای لەسەر بێت؟
كەمێك وەرەعتان هەبێت و مەچنە دەم ئەوانەی بۆ بازرگانییەكانی خۆیان بانگتان دەكەن و دەتانكەن بەسوتەنەنی ئەو ڕیبایە.

تۆڵەی ئیلاهی سوننەتێكە لەم گەردوونەدا

ژیانی ئەم دونیایە هەرگیز لەسەر تۆڵە وسزای ڕاستەوخۆی الله عزوجل دژ بە تاوانی تاوانباران بونیات نەنراوە، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی دەستی چاكەكار وخراپەكار لە گۆڕەپانی ئەم دونیایەیەدا ئازاد كراوە وڕۆژێكی یەكلاكەرەوە و پڕ لە دادگەری بۆ ستەمكاران وستەملێكراوان، بۆ چاكەكاران و خراپەكاران، بۆ سزا وپاداشت دیاری كراوە كە ئەویش ڕۆژی قیامەتە.

(استدراج)یش سوننەتێكی ئیلاهییە جاری وا هەیە مرۆڤەكان دەرك بە ڕەهەندەكانی ناكەن و لە حیكمەتەكانی تێناگەن، الله تعالی بوار بە زاڵم و خراپەكار و فاسیدەكان دەدات بەڵكو بیربكەنەوە و دەست لە زوڵم و خراپە وفەسادەكانیان هەڵبگرن وبگەڕێنەوە سەر ڕێگای ڕاست، بەڵام كاتێك لەسەر كردەوەكانیان هەر بەردەوام دەبن و وا گومان دەبەن بۆیان دەچێتە سەر، الله تعالی لەناكاو ڕایاندەوستێنێت وسنوورێك بۆ زوڵم و فەساد و خراپەو چەواشەكارییەكانیان دادەنێت وپشتیان دەشكێنێت.

خراپەكاران كاتێك هۆكارە مادییەكانی پشت قایمی لەم دونیا دەستەبەر دەكەن، لە هەبوونی پارە وماڵی دونیا و وەجاهەتی دروستكراو وخەڵكی زۆر بە دەوریاندا و دەستەبەركردنی هێز و پشتگیری دەسەڵاتداران، هەست دەكەن دۆخەكە بۆ هەتا هەتایی لەبارە بۆ ستەم وخراپەكانیان، بێ ئاگا لەوەی تۆڵەی الله عزوجل مەرج نییە لە هەموو حاڵەتەكاندا بەڕەهایی بۆ ڕۆژی قیامەت دوابخرێت، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی هەر لەم دونیاو لە دوای تاقیكردنەوەی سوننەتی (استدراج) ودەرنەچوونی كەسەكان لەو تاقیكردنەوە سزای سەختی بە ئێشوئازاری مادی ومەعنەوییان بۆ پێشدەخرێت.

سوننەتێكی تری تۆلەسەندنی الله عزوجل لە خراپەكاران ئەوەیە سزا هەمیشە لە جۆری تاوانەكە دەبێت: (الجزاء من جنس العمل) ئەگەر تاوانەكە كوشتن بێت سزاكە كوشتن دەبێت، ئەگەر زەوتكردنی ماڵ وموڵكی خەڵكی بێت یان هەر جۆرە دەست درێژییەكی تر بێت بە هەمان ئەو بابەتە بە سزای خۆی دەگات.
لە چڵەپۆپەی هەست كردنی زاڵم و فاسیدەكان بە ئاسایش و ئاسوودەیی، لەو كاتەی كە هەست دەكەن هەموو شتیك تەواو لەبارە وبەڕێكی و بەدڵی ئەوان بەرێوەدەچێت، لەو كاتەدا سزای الله تعالی بەسەریاندا دادەبەزێت وهەموو شتێكیان لێ تێكدەچێت: ﴿حَتَّىٰ إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ﴾ الأنعام:44،

ئینتیقامی الله تعالی لە خراپەكاران و زاڵمان شێوازی گەلێك زۆرە:
- هەندێ جار لە ئەوپەڕی دەسەڵات و توانایاندا دەسەڵاتیان لێ وەردەگرێتەوە ولاواز وبێ دەسەڵاتیان دەكات.
- هەندێ جار بەوە دەبێت هە تكی نهێنی خراپەكاران دەكات و پەردە لەسەر سنووربەزاندن و تاوانەكانیان هەڵدەماڵێت دوای ئەوەی وایان دەزانی هەمیشە كارە خراپەكانیان بەشاراوەیی دەمێنێتەوە.
- هەندێ جاریش بە ئازاری دەروونی و بێ بەش بوونی تاوانباران وخراپەكاران لە ئاسوودەیی دڵ ودەروون وبەسەربردنی كاتەكانیان وەكو ئەوەی لە دۆزەخدابن ڕوو دەدات، بێ ئەوەی دەسەڵاتیشیان لێ وەربگرێتەوە یان تاوانەكانیان ئاشكرا بكات و پەردە لەسەر نهێنییەكانیان هەڵماڵێت، دۆزەخێكیان لەناو دەروونی خۆیاندا بۆدرووست دەكات .

كورتەی ئەم بابەتە:
تۆڵەی ئیلاهی تەنها بیرۆكەیەكی غەیبی نییە خەڵكی نەتوانن لە ژیانی ئەم دونیایەدا بیبینن وهەستی پێ بكەن، بەڵكو بابەتێكی حەتمییە و زوو یان درەنگ دەبێت ڕوو بدات، تۆڵەیەكە لەگەڵ تینوێتی و پەرۆشی مرۆڤەكان بۆ بەرقەرار بوونی دادگەری ڕەهای الله تعالی یەكدەگریتەوە.

كاتێكیش وادەی دیاریكراوی تۆلەی الله تعالی دێت، ئیتر قەڵا قایمەكانی زاڵمان لە چركەساتێكدا دەڕۆخێن و لەناو دەچن، وەكو ئەوەی هەر نەبووبن، نهێنی خراپەكاران و بازرگانانی دین و هەمووجۆرە فاسیدەكانی تر پەردەیان لەسەرهەڵدەماڵرێت، دەركەوتنی زاڵم و فاسید و خراپەكارانیش لەسەر حەقیقەتیان وگەیشتنیان بە سزای شاییستەی خۆیان، بۆخۆی دەبێتە بەڵگەیەك لەسەر تواناو دەسەڵات و دادگەری الله كە ئەگەرچی بۆ ماویەك مۆڵەتیان بدات، بەڵام دواجار لەم دونیا بێت یان لە ڕۆژی دوایی: هەمەموو نەیارانی دینی ئیسلام وئەوانەش بەدرۆ بە ئیسلامەوە وەكو طفیلیات دەلەوەڕن، بە هەموو جۆرە زۆرو جیاوازەكانیانەوە، دەبێت بەسزای شاییستەی خۆیان بگەن.

ئیره‌یی له‌ پێكهاته‌ی مرۆڤه‌كاندایه‌..به‌ڵام!

به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی حه‌سوودی یه‌كێكه‌ له‌ خراپترین ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی تووشی دڵ و ده‌روون ودینی مرۆڤه‌كان ده‌بێت، ئه‌گه‌ر به‌ به‌ربه‌ستی ئایینیش به‌ری نه‌گیردرێت قورسە بە هیچ بەربەستێكی تر ڕێگەی لێ بگیرێت و دواجاریش سه‌ر له‌ هه‌موو خراپه‌ و تاوانێكه‌وه‌ ده‌رده‌كات.

هاوكات ڕاستیه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌، جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم هه‌موو كه‌سێك به‌شێكی - ئەگەر كەمیش بێت - له‌ ئێره‌یی و حه‌سوودی تێدا هەیە، چونكه‌ ئه‌و سیفه‌ته‌ له‌ بنچینەوە لە سروشت و فیتره‌تی مرۆڤه‌كاندایه‌، یەكەمین تاوانیش لە ئاسماندا سەرپێچی فەرمانی الله ی پێ كرا تاوانی ئیبلیس بوو كاتێك حەسوودی بە ئادەم برد و وتی: ﴿ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ) الأعراف، الآية 12.
لەسەر زەویشدا یەكەمین تاوان ئەنجامدرا هەر حەسوودی بوو، لە نێوان كوڕەكانی ئادەم علیه السلام، كاتێك هابیل بەرایەكەی خۆی وت: ( لَأَقْتُلَنَّكَ ۖ) المائدة:27. زاهیری قورئانیش دەروونەكانی بە چروكی و بە حەسوودی وەسف كردووە لە كاتێك الله عزوجل فەرموویەتی: ﴿وَأُحْضِرَتِ الْأَنفُسُ الشُّحَّ﴾ النساء: 128.

لەوانەیە هەر لەسەر ئەم بەڵگانەش بێت شیخ الإسلام ابن تیمیة بە ڕەحمەت لە مجموع الفتاوی فەرموویەتی: (ما خلا جسد من حسد، ولكن اللئيم يبديه، والكريم يخفيه) واتە هیچ كەسێك نییە بەدەر بێت بەشێك لە حەسوودی، بەڵام ئیتر ئەوەیە كەسی خراپەكار دەریدەبڕێت و چاكەكاریش دەیشارێتەوە.

كاتێك خزمێكت یان دراوسێ و هاوڕێیه‌كت - بگره‌ له‌ هه‌ندێ حاڵه‌تی دەگمەندا برایه‌كیشت - له‌ بوارێكدا پێشت ده‌كه‌وێت و له‌ تۆ زیرەكتر و باشتر دەبێت، لەوانەیە له‌ ناخته‌وه‌ ئەگەر پێیشت ناخۆش نەبێت ئاواتەخواز بیت لەو دەستكەوتەیدا تۆ لە شوێنی ئەو بیت. مرۆڤ له‌سه‌ر خودی ئه‌و هه‌سته‌ وه‌كو هه‌ستێكی په‌تی گوناهبار نه‌بیت، بەتایبەتی ئەگەر (غبطة) بێت ئەوەیان هەر درووستە كە ئاواتەخوازیت تۆیش لەو تایبەتمەندییە باشەت هەبێت بێ ئەوەی حەز بكەیت لەسەر ئەو كەسە لابچێت، جا وەكو هەستە خراپەكە چونكه‌ كەسەكە به‌ ده‌ستی خۆی نییه‌ و بەسروشتی خێری خۆی له‌ خێری كه‌سانی تر - با نزیكیش بن - زیاتر مه‌به‌سته‌، بۆیە بە خودی هەستەكە تاوانبار نابێت.
ئه‌وه‌ی كه‌ جیاوازییه‌كی تێدا هه‌بێت و ئه‌مەی باسمان كرد نەیگرێتەوە و وەكو (استثناء) بێت، باوك ودایكە، ئەوان هەرگیز حەسودی بەمنداڵی خۆیان نابەن، بەڵكو هه‌میشه‌ نه‌ك ته‌نها به‌ هەموو سه‌ركه‌وتنێكیان دڵخۆشهن، ئاواتیان ئەوەیە لە خۆیشیان باشتر بن، چونكە لە بنچسنەوە ئەوان بەپارچەیەك لە خۆیان دەزانن.
أحمد شوقي كاتێك وەسفی میهرەبانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم دەكات بە ئوممەتەكەی لە قەسیدە بەناوبانگەكەی الهمزیة دا، میهرەبانییەكەی بە میهرەبانی دایك و باوك دەچوێنیت و دەڵێت:
.(وَإِذا رَحِمتَ فَأَنتَ أُمٌّ أَو أَبٌ **** هَذانِ في الدُنيا هُما الرُحَماءُ) واتە كاتێك ڕەحم و بەزەیی دەنوێنێت، هەروەكو باوك و دایك ڕەحم و بەزەیی دەنوێنیت، چونكە لە دونیادا میهرەبان و بەبەزەیی ڕاستەقینە ئەو دوانەن.

له‌ حه‌سه‌نی به‌سری ده‌گێڕنه‌وه‌ - به‌ڕه‌حمه‌ت بێت - كه‌ فه‌رموویه‌تی: (لیس من ولد آدم إلا وخلق معه الحسد) واته‌: هه‌موو ئاده‌میزادێك ئیره‌یی له‌گه‌ڵدا درووست كراوه‌. هه‌ندێ فه‌رمووده‌ش له‌م باره‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ به‌ پێی دوورونزیكی له‌ ئه‌سڵی بابه‌ته‌كه‌ سه‌نه‌ده‌كانیان له‌ نێوان سه‌حیح و حه‌سه‌ن و لاوازدایه‌، له‌وانه‌شه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان پشكێكیان له‌ ئێره‌یی تێدایه‌ و بڕێك له‌ حه‌سوودی له‌ ناخیاندا بوونی هه‌یه‌، جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ر نه‌بێت صلی الله علیه وسلم دڵی له‌ ئێره‌یی پاك كراوه‌ته‌وه‌ وه‌كو ئاماده‌كارییه‌ك بۆ هه‌ڵگرتنی په‌یامی الله بۆ مرۆڤایه‌تی.

شایانی باسه‌ ئه‌و ئیره‌ییه‌ له‌و سنووره‌ی باسمان كرد ته‌نها له‌ سنووری كه‌سانی ئاسایی و ساده‌دا نییه‌، به‌ڵكو كه‌سانی پایه‌دارو خاوه‌ن چاكه‌یش له‌ قۆناغ و بازنه‌یه‌كدا تووشی ده‌بن، وه‌كو دایكمان عائیشه‌ الله لێی ڕازی بێت فه‌رموویه‌تی هه‌ستم به‌ ئێره‌یی كردووه‌ به‌رانبه‌ر خه‌دیجه‌ ڕه‌زای الله ی لێبێت به‌ هۆی ستایشه‌كانی پێغه‌مبه‌ر صلی الله علیه و سلم بۆ ئه‌و، له‌ كاتێكدا خاتوو خەدیجە الله لێی ڕازی بێت له‌ ژیانیشدا نه‌مابوو.

بە كورتی: ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌ستكردنه‌ به‌ ئیره‌یی وا لە كەسەكە نه‌كات سته‌م یان غه‌یبه‌ت یان هه‌ر سنوور به‌زاندنێكی شه‌رعی ئه‌نجام بدات ومه‌سه‌له‌كه‌ ته‌نها هه‌ستێك بێت له‌ ناخیدا بوونی هه‌بێت، له‌سه‌ری گوناهبار نابێت وئاساییه‌ و ده‌توانی له‌به‌رانبه‌ردا دوعای خێر بۆ ئه‌و كه‌سه‌ بكات و ڕووبه‌ڕووی ئه‌و هه‌سته‌ خراپە په‌تییه‌ ببێته‌وه‌ به‌ نزای چاكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كرده‌یی و به‌ هێزی خێرو چاكه‌ی ناخی كاریگه‌ری هه‌ستی خراپه‌ی به‌شه‌كه‌ی تری ناخی له‌ ناوبدات.

خاڵە هاوبەشەكانی نێوان مەڕ و مرۆڤ

سەرەڕای ئەوەی جیاوازی زۆر لە نێوان گەل و ڕاندا هەیە، بۆ نموونە مرۆڤەكان كە گەل پێك دەهێنن خاوەنی ژیری و عەقڵن و توانای ڕەخنەگرتنیان هەیە وڕێگای خۆیان بە ویستی خۆیان وبەبیركردنەوە و بەراوردكاری هەڵدەبژێرن وهەمیشە جیاواز لە ئاژەڵەكان هەست بە لێپرسراوێتی ئایینی و ڕەوشتی دەكەن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵیك خاڵی هاوبەش گەل و ڕان بەیەكەوە گرێ دەدەن، لێرەدا ئاماژە بۆ هەندێكیان دەكەم:
1- گەل و ڕانیش هەمیشە دوای زۆرینە دەكەون، هەردوولایان وادەزانن زۆرینە واتە حەق و ڕاستی و هەمیشە بەچاكترین بژاردەی دەزانن، واتە زۆرینە چی كرد تۆیش وا بكە، ئەوەش هەڵەیەكی گەورەیە كە مرۆڤەكان لەگەڵ مەڕەكاندا كۆدەكاتەوە.
شایانی باسە زۆرینە بە لە چەمكی قورئانیدا هەمیشە وەكو حاڵەتێكی زەمكراوی و نەرێنی باس كراوە: ﴿ وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ﴾ الأنعام: 116.

2- هەروەكو چۆن مەڕەكان پێویستیان بەشوانێكە سەرپەرشتیان بكات، گەلانیش پێویستییان بە سەركردەیەكە سەركردایەتییان بكات، خاڵی هاوبەشی هەردولایان ئەوەیە زۆر جار بەحەق و ناحەق، بەڕاست و بەچەواشەكاری دواجار دوای ئەو سەركردەو وشوانە دەكەون، ئەمەش لە كاتێكدایە هەر میللەتێك وا بكات دەبوو میللەتی موسوڵمان گوێڕایەڵی و شوێنكەوتنی ببەستایەتە گوێڕایەڵی سەركردەكە بۆ ئیسلام، چونكە (لا طاعة لمخلوق في معصیة الخالق). بە سەركردەیەكیش ڕازی بوایە كە حوكمی بەشەرعی ئیسلام بكردایە.

3- ترس لە خۆ جیاكردنەوە لە كۆمەڵ، چۆن هیچ مەڕێك بیر لەوە ناكاتەوە خۆی لە مەڕەكانی تر جیا بكاتەوە، مرۆڤەكانیش هەمیشە ترسی جیابوونەوە - هەموو جۆرە جیابوونەوەیەكی فیكری وسیاسی و كۆمەڵایەتی - لەدەوروبەریان زاڵە بەسەریانەوە.
بۆیە دەبینیت مرۆڤەكان هاوشێوەی زۆرینە ڕەفتار دەكەن لەترسی ئەوەی بەجۆرێكی جیاواز تەماشا نەكرێن ویان لە ترسی ئەوەی كاتێك بزانن پەراوێز خراون، یان هەندێ جار لە ترسی سزا و لەدەستدانی بەرژەوەندی، دەبینی مرۆڤەكان مەبەستیانە وەكو زۆرینە مامەڵە بكەن و ئەگەر لە ناخیشیانەوە لەگەڵیاندا جیاواز وناكۆك بن، وا خۆیان نیشان بدەن كە وەكو ئەوان بیر دەكەنەوە و لەوان جیاواز نین. واتە ئەوەندەی بەو پەندە كوردییە كار دەكەن كە دەڵێت: چوویتە شاری كوێران دەست بەچاوتەوە بگرە، كار بەو هەموو ئایەت و فەرموودانە ناكەن داوایان لێ دەكات حوكم بە شەریعەت بكەن: وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ ۖ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ)المائدة: 49. (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۚ)یوسف:40.

4- خاڵێكی تری هاوبەش لە نێوان مەڕەكان و مرۆڤەكاندا ئەوەیە، بیروبۆچوونەكان دەگوازرێنەوە، وەكو چۆن ترس و شپرزەیی لەناو مەڕەكاندا بە خێرایی و بە هەڵەداوان تەشەنە دەكات، لەناو مرۆڤەكانیشدا بەهەمان شێوە زۆر شتی خراپ لەناویاندا وەكو پەتا تەشەنە دەكات و دەگوازرێتەوە، نموونەی ئەوانەش ترس و وتی وتی و بوغزو قینە و هەندێ هەلوێستی تر دەبینی لەناویاندا بەزوویی بڵاو دەبێتەوە.
لەمەدا مرۆڤەكان بەهۆی ڕاگەیاندنەكانەوە پێشی ڕانە مەرەكانیان داوەتەوە ، كە ڕۆڵی كاریگەر دەبینن لە پەرەپێدان وتەشەنە پێكردنی پلانی پیلان داڕێژەرەكان وڕەخساندنی ڕێگاكانی بڵاوبوونەوەی.

5- مەڕەكان هەمیشە بەدوای سەلامەتی و ئاسایشدا دەگەڕێن مرۆڤەكانیش بەهەمان شێوە لە پێناو سەلامەتی و هێمنی و ئەمن و ئاسایشدا ئامادەن قوربانی بەهەر شتێكی تر بدەن.
ئاژەڵەكان ترسی دڕندە و دوژمنەكانیان هەیە دۆخەكەیان لێ تێكبدات، مرۆڤەكانیش هەروان ترسی دڕەندە مرۆییەكان دایاندەگرێت، هەروەها ترسی مرۆڤەكان لە دەسەڵاتداران و لە یاسا و ڕێساكانی ناو كۆمەڵگا وترسی ئەوەی پێناسەیەكی جیاواز نەكرێن، یان ناووناتۆرەیەكیان لێ نەنرێت لەناو كۆمەڵگادا نامۆیان بكات و كاریگەری خراپی لەسەر ژیانیان هەبێت، بۆیە مرۆڤەكان هاوشانی مەڕەكان هەردوولایان بەدوای سەلامەتی و ئەمن و ئاسایشدا وێڵن وهەموو تەنازولێكی بۆ دەدەن.

سەرەڕای ئەم خاڵە هاوبەشانەی نێوان مرۆڤ و مەرەكان وزۆر خاڵی هاوبەشی تریش، بەڵام مێژوو، هەروەها زانستی دەروونی و كۆمەڵناسی دەڵێن: هەوڵەكانی دەستەمۆ كردن و زەلیلكردنی میللەتان هیچ كاتێك لە مێژوودا بەردەاومی نەبووە، چونكە - مرۆڤەكان جیاواز لە مەڕەكان - توانای هوشیاری و بیركردنەوە و ڕەخنەگرتن و بەراوردكاری و خۆ ڕۆشنبیركردن یان هەیە و ئەوەش وا دەكات بیركردنەوەی مەڕ ئاسا هەڵوەشێنێتەوە.
لەوانەیە ئەو هوشیاری وخۆجیاكردنەوەی مرۆڤەكان لە ڕانە مەرەكان دوابكەوێت، بەڵام وەكو وتم بەڵگەكانی مێژوو، دەروونناسی، كۆمەڵناسی ئەوە باس دەكەن كە خاڵە هاوبەشەكانی نێوان گەلان و ڕانەكان هەتا هەتایی نییە.

(استكراد )مەعنای چییە؟

دەستەواژەیەك هەیە لە هەندێ وڵاتی عەرەبی بەكاری دەهێنن وبە شێویەكی تایبەتیش لە میسر بەكار دێت، ئەویش ئەوەیە كاتێك كەسێك هەست بكات كەسێكی تر لە شتێكدا دەیخەڵەتێنێت، یان دەیەوێت كڵاوی لەسەر بكات، پێی دەڵێت: (أنت بتستكردني) واتە تۆ من بە گێل دەزانیت؟ وەكو دیارە مەعنای ڕاستەوخۆی وشەكە لە وشەی كوردەوە وەرگیراوە، تاكو ئێستاش لە فیلم ودراماكانیاندا یان لەناو كۆڕو كۆمەڵی خەڵكی ولە بازاڕ و شوێنە شەعبیەكاندا بەتایبەتی بە هەمان مەعنا بەكاردێت و تەعبیرێكی زۆر بەناو بانگە لە میسر و لە چەند دەوڵەتێكی تری عەرەبیش بەكار دەبرێت، بۆ نموونە دەوترێت:

- (هو أنت بتستكردني). واتە چیە ئەوە دەتەوێت حسابی كوردم بۆ بكەیت وفریوم بدەیت؟

- (أنت عايز تستكردني ليه ) واتە بۆچی دەتەوێت هەر بە زۆر بمكەیت بە كورد بۆ نموونە كاتێك مافێكی پێشیل دەكرێت ئەو قسە دەكات؟

سەیریش ئەوەیە كەسەكان لە وەڵامدا زۆر جار ئەلێن: (مانّي كردي) واتە: نەخێر من كورد نیم! يان دەڵێن: (أنا مش كردی) واتە نەخێر هەڵەیت و من كورد نیم و بەو شێوە نیم كە تۆ گومان دەبەیت!

هەندێ جاریش كە كەسێك دەیەوێت بە فێڵ وتەڵەكە شتێك لەكەسێكی تر بسێنێت ئەو كەسە لە وەڵامدا دەلێت: (لا تستكردني، أنا لست كُردياً!) واتە وا مەزانە من كوردم ناتوانیت فریوم بدەیت.

هەندێك لەوانەی بەدواداچوونیان بۆ ئەسڵی سەرهەڵدانی ئەم دەستەواژەیە كردووە لە میسر كە جێگای سەرهەڵدانی یەكەم جاری ئەم دەستەواژەیە دەڵێن:

لەسەرەتا مەبەست پێی مەدح و ستایش بووە، بۆ نموونە كەسێك بیویستایە تكا لەبەرانبەرەكەی بكات یان لێی بپاڕێتەوە بۆ ئەوەی زوڵمی لێ نەكات، یان ئازاری نەدات، یان ماڵی نەخوات، پێی دەوت أنت كردي واتە مرۆڤێكی باشی، مەردو بە غیرەتی و ستەمم لێ مەكە، بەڵام دەڵێن لەگەڵ ڕۆژگاردا وەسف كردنەكە بوو بەزەم كردن و كەم كردنەوە لە پێگەی كەسی كورد بە شێویەكی گشتی وتاكو ئێستاش وەكو وتم لە ناو خەڵكیدا لەو وڵاتانە بەكار دێت .

بەڵام بە قەناعەتی من ئەو كەسەی لە ئێستادا ئەم دەستەواژەیە بەكار دەهێنێت، لە میسر و لوبنان و سوریا وهەندێك پێیان وایە لە باشوری عێراقیش بەكار دێت، كەسیان لەو ساتەی ئەو وشە بەدەمیاندا دێت نە كوردیان ئەسڵەن لەبیرە و نە مەبەستیشیان كەم كردنەوەیە لە هیچ كەسێك، بەڵكو هەندێكیان یان زۆرێك لەوانەی دەستەواژەكە بەكاردەهێنن، لەوانەیە هەر نەزانن میللەتێك هەیە بەناوی كورد ، یان زانیارییەكی سەرەتایی زۆر كرچ وكاڵ و نوقسانیان لەوانەیە لەسەر كورد هەبێت.

لە هەمووی سەیرتر ئەوەیە لە كاتێكدا جێگای سەرهەڵدان و تەشەنە كردنی ئەم وشەیە یەكەم جار لە میسردا بووە ولەوێوە گەیشتووەتە وڵاتانی تر، میللەتی میسر سەردەمانێك صلاح الدین الأیوبي و دەوڵەتی ئەییوبی حوكمی كردوون و تاكو ئێستاش شانازی بە صلاح الدین دەكەن وناوی صلاح ناوێكی زۆر بڵاوە لە ناو میسرییەكاندا، بەڵام قەناعەم وایە ئەوان بە ئێستاشەوە صلاح الدین تەنها و تەنها وەكو سەركردەیەكی و سومبولێك و كەسایەتییەكی موسوڵمانی گەورە لە مێژوودا دەیناسن وشانازی پێوە دەكەم نەك وەكو سەركردەیەكی كورد، ئەگینا هیچ نەبێت لەبەر خاتری ئەویش بوایە دەستبەرداری ئەو دەستەواژەیە دەبوون.

پرسیارەكەش ئەوەیە: بۆچی لە سەرەتا ئەو دەستەواژەیە سەریهەڵدا ؟ ئەگەر یەكەم جاریش بە واتایەكی باش بەكارهاتووە بۆچی دواجار تەعبیرەكە لە زەم و سووكایەتی بە كورد سەری دەركرد، ئەی بۆچی تاكو ئێستاش بەكارهێنانی بەردەوامە؟ ئایا دەگونجێت ئەوان لەسەردەمێكدا كوردیان ناسیبێت و هەر بەمەبەست وشەی (استكراد) یان بەكارهێنابێت چونكە كوردەكانی ئەوێ بەو شێوە بووبێتن؟ چونكە لە ڕابردوودا ئەگەر بە ڕێژەیەكی كەمیش بێت كورد لەو وڵاتە ژیاون ونەوەیەك لە میسرییەكان بەركەوتنیان لەگەڵ كورد هەبووە

إحسان برهان الدین

9 ذو القعدة 1446

2025-5-7

ـــــــــــــــــــــــــــــــ

خاڵە هاوبەش وجیاوازەكانی نێوان عارەق و جگەرە

دوو حەرامكاوی پیس و زیانبەخش و ئالودەكەر، خاڵی هاوبەش و لەیەكچووی زۆر كۆیان دەكاتەوە و لە هەندێ شتی تریشدا لە یەكتر جیادەبنەوە، بەم شێوەی خوارەوە وبە كورتی:

1- عارەق وجگەرە هەردوكیان حەرامن وئایەت و فەرموودەكان بە ڕاستەوخۆ و بە ناڕاسنەوخۆ لەسەر حەرامبوونیان كۆكن.

2- هەردوكیان بۆ تەندروستی و دارایی وسومعەت وناشیرین كردنی مرۆڤ زیانبەخشن.

3- زیانیان لەكەسی عارەقخۆر و جگەرەكێش بۆ دەوروبەر تێدەپەڕێت، بۆنە بێزراوەكەیان و زیانە تەندرووستی ومەعنەوەییەكانیان خێزان وكەسە نزیكەكانی بەكارهێنەرانی ئەو دوو شتە پیسە دەگرێتەوە، بۆ نموونە كاتێك بە ژنێك دەوترێت ئەوە مێردەكەی عارەقخۆەر یان بە كوڕوكچیان دەوترێت ئەوانەباوكیان عارەقخۆرە زیانی مەعنەەوییان بەر دەكەوێت.

4- عارەق و جگەرەش سیفەتی ئیدمان و ئالودەبوونیان تێدایە وئەوەی فێریان ببێت بە ئاسان ناتوانێت تەركیان بكات.

5- عارەق و جگەرەش پێویستیان بە بودجەیەكی مانگانە هەیە ولەبەر ئەوەی خەرجییەكی بەردەوامە تێچووەكەی كەڵەكە دەبێت و كاریگەری خراپی لەسەر لاواز بوونی باری دارایی سەرجەم خیزان وكەسە نزیكەكانی بەكارهێنەرانی ئەو دوو مادە زیانبەخشە هەیە.

6- عارەق خواردنەوە و جگەرەكێشان هەردوكیان بە ڕێژەی جیاواز دەبنە هۆكاری لە دەستدانی ڕێز و لەكەدار كردنی پێگەی كۆمەلایەتیان و وەكو كەسایەتی نەخوازراو وێنا دەكرێن.

7- هەردوو ئەو دوو مادە حەرام وخراپە بۆیان هەیە ببنە هۆكاری تێكچوونی پەیوەندییە خێزانی بەكارهێنەرانیان و جیابوونەوەو كێشەی خێزانی لێ دەكەوێتەوە.

8- عارەق خواردن و جگەرە كێشانیش دەبنە هۆی نەخۆشییەكانی دڵ وسیەكان وشێرپەنجەی جگەر وقوڕگ وكۆئەندامی هەناسە و لە هەردوو حاڵەتیشدا چارەسەی ئەو نەخۆشیانە پێویستی بە چارەسەری تایبەت و خەرجی زۆر هەیە.

خاڵە جیاوزەكانی نێوان عارەق خواردنەوە و جگەرە كێشان:

1- عارەق - بێگومان مادە هۆشبەرەكانیش - بە كیتاب و سونەت و بە ئیجماع وبە عەقڵ و بەڵگەی ڕاستەوخۆی ڕوون وئاشكرا حەرام كراوە، بەڵام جگەرە بە بەڵگەی گشتی قورئان و سوننەت حەرام كراوە و زانستی پزیشكی و زانستی هاوچەرخیش هەموو گومانێكی لە حەرام بوونی لابردووە، چونكە (خبث) و پیسی و زیانەكانی بەبەڵگە و بە واقیع سەلماوە.

2- عارەق خۆر لە عنەتی لێ كراوە و بێجگە لە بخۆرەكەی چەندین كەسی تریشی لەگەڵدا بە هۆی ئەوەوە بەلەعنەت كراوە، بەڵام جگەرە لەعنەتی لەسەر نەهاتووە، ئەگەرچی حەرامییەكەی هاوشێوەی عارەق لە خۆی دەردەچێت بۆ ئەوانەش كە بازرگانی پێوە دەكەن و بۆ پێشكەشی خەڵكی دەكەن و هانی خەڵكی بۆ بەكارهێنانی دەدەن.

3- عارەق خواردن سزای حەددی شەرعی لەسەرە و لەسەر ڕای جومهوری زانایان عارەقخۆر هەشتا جەڵدەی وەكو حەددی شەرعی لێ دەدرێت، بەڵام كەسی جگەرەكێش سنورێكی پەروەردگاری بەزاندووە وحەرامێكی ئەنجام داوە كە حەددێكی دیاری كراوی لەسەر نییە ، حەرامێكی شەرعی ئەنجامداوە كە هەڕەشە و سزای قیامەتی لەسەرە.

6- زیانەكانی عارەق خواردن خێراتر تووشی خاوەنەكەی دەبێت لەسەر توانای عەقڵ وهۆشی بەكارهێنەرەكەی ڕوونتر دەردەكەوێت، بەڵام زیانەكانی جگەرەكێشان كەڵەكە دەبێت وبۆ خاوەنەكەی پاشەكەوت دەكرێت و كاریگەریەكانی درەنگتر دەردەكەون.

7- عارەقخواردنەوە دەبێتە مایەی توندوتیژی وڕەفتاری دوژمنایەتی و خەمۆكی و خۆ كۆنترۆڵ نەكردنی لێ دەكەوێتەوە، بەتایبەتی ئەگەر زێدەڕەوی لە خواردنەوەیدا بكرێت، بەڵام جگەرە ئەگەرچی ئەویش لەوانەیە كاریگەری دڵەڕاوكێ وخەمۆكی لەسەر كەسەكە درووست بكات، بەڵام جگەرەكێش هاوشێوەی عارەق خۆر سەرخۆش نابێت وكۆنترۆڵی خۆی لەدەست نادات.

8- زیانەكانی عارەق خواردنەوە لە ڕووی كۆمەلایەتییەوە بۆی هەیە سەر لە ئابڕووچوون و تاوان و ڕووداوی نەخوازراوە سەردەربكات و پەیوەندییەكانی عارەق خۆر لەگەڵ خێزانی خۆی و دەوروبەریدا تێك بچێت، بەڵام زیانەكانی جگەرە كێشان بەراورد بەوە كەمترە و بەپلەی یەكەم زیانەكانی بۆ خۆی و هاوسەر ونداڵەكانییەتی، چونكە دوكەڵەكەی بێزاریان دەكات و مادە ژەهراوی یەكانیش كە دەبێتە هۆی ێرپەنجە بەوانیش دەگات وناچار ئەوانیش هەڵیدەمژن.

9- ئالودەبوون و ئیدمانی عارەق زۆر توند و بەهێز وترسناكە، دەبێتە هۆی دەست وجەستە لەرزین و چەندین نەخۆشی دەروونی و أعصاب درووست دەكات، بەڵام ئالودە بوون و ئیدمانی جگەرەكێشان لە كورت مەودادا لە زیانەكانی عارق كەمترە و لە دوورمەودادا وەكو زیانەكانی ئەوە.

10- تێچووی عارەق خواردن زۆرە وگرانە و تەرخانكردنی بودجەی تایبەتی دەوێت، بەڵام جگەرەكێشان لە مەودای دووردا تێچووكەی بەرزە، چونكە بە شێوەیەكی ڕۆژانە دەكڕدرێت و دواجار خەرجییەكی كەڵەكە بووی پڕوكێنەر لەسەر خاوەنەكەی وخێزانەكەشی درووست دەكات.

11- عارەق خوارد زۆربەی جار تەنها خۆی نییە كۆمەڵێك تاوانی تریش دەبێتە هاوڕێی، بەتایبەتی تاوانی ئەخلاقی ودەستدرێژی سێكسی وقومار و بەڵكو هەندێ جار كوشتن و ڕووداو وتاوانی جۆراوجۆری لی دەكەوێتەوە، بەڵام جگەرە زیانەكانی وەكو وتمان ڕاستەوخۆ بۆ سی وجگە و هەناسە وتەندروستی خاوەنەكەیەتی و بە پلەی دووەمیش خێزان و دەوروبەرەكەی كە ئەوانیش بە شێوەیەكی ئوتۆماتیكی بێ ئەوەی جگەرەكێش بن هەموو زیانەكانی جگەرەكێشایان بەركەوتووە.

إحسان برهان الدین

6 ذو القعدة 1446

2025-5-4 سلێمانی

دوای قەرەبالغی مەكەوە!

دوای قەرەباڵغی مەكەوە ومتمانە بە زۆرینە مەكە، ئەگینا باجی هەڵەكەت دەبێت لەدین ولە دونیات بیدەیت. زۆرینە عادەتەن لەحەق لایانداوە. بیرۆكەی ئەوەی كە زۆرینە لەسەر حەقن لە بنچینەدا بیرۆكەكەو داوێكی شەیتانە و خەڵكی جاهیل و ناحاڵی بەدین خێرا پێوەی دەبن، هەر بۆیەیش دەبینی لە قورئاندا زۆرینە لە زۆربەی حاڵەتەكاندا زەمكراوە وبە لادان و گومڕایی و نەپێكانی حەق و وەسفی خراپ وەسف كراون.

هەركەی توانیت لە ڕێگەی عیلمی شەرعیی و عەقیدە وتەوحیدی پاكەەوە بەرچاو ڕوون بیت وكاریان پێ بكەیت، وەكو ئەوەیە لە تاریكستانی جەهل و نەفامیدا دوو چاوی ساغت هەبێت و ڕوناكییەكی پرشنگدارت بەدەستەوە بێت و لە جیاتی ئەوەی هاوشێوەی زۆرینە دەستت ڕابكێشن و نەزانیت بۆ كوێت دەبەن وپاشكۆیەك وبەڕیوەبەراوێكی ڕۆبۆت ئاسا بیت، ..

لە جیاتی ئەوە خۆت ڕێگای ڕاست دەگریتەبەر و لە هەموو مەترسییەكانی ڕێگا ئاگادار دەبیت ...خۆ ئەگەر زۆرینەش هەر هەمووی گومڕایی هەڵبژارد تۆ پاڵپشت بەو حەق و بەڵگانەی كە پێتە بە تەنها خۆیشت بیت بە ئەوپەڕی متمانەبوون بەڕێبازەكەی خۆت بەرەو ئامانجی راست ودرووست دەڕۆیت وئەم پێنج ودوو ڕۆژەی دونیا بە سەربەرزی بەسەر دەبەیت!

ئەگەر هەمووانیش ساردت بكەنەوە، یان پێت پێبكەنن، یان ئاستەنگت بۆ درووست بكەن، یان ناوو ناتۆرەی ناشیرینت لێ بنێن، تۆ لێیان بێ باك وبێ منەتی، یەقینت هەیە ئەوان شایانی بەزەیی و دوعای خێرن، ئەگەر ئەهلی هیدایەت وشایانی بن، ئەگەرنا هەواڵەی پەروەردگاریان بكە و هەر ئەویش چاكترین دادگەر وتۆڵەسێن و چاودێرە و بە دادگەری خۆی وبە شاییستەترین شێوە پاداشتی غەریبەكان و زۆرینە گومڕا و دارو دەستە و جاهیل وداماوەكانیش دەداتەوە.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

بۆچی موسوڵمانان بەدەم فەتواكەی یەكێتی جیهانی زانایانەوە نەچوون؟

لەسەردەمانی كۆندا یەك زانا كە فەتوایەكی دەردەكرد بەمەرجێك زانایەكی پەرێز پاك و عەقیدە ڕاست و بەرجەستەكەر بوایە بۆ ئەوەی كە دەیلێت، هەموو موسوڵمانان بەدەنگییەوە دەچوون و گوێڕایەڵی دەبوون و فەتوای ئەو تەنها زانایایە گۆڕانكاری گەورەی لەناو كۆمەڵگادا درووست دەكرد!.

ئەی كەواتە بۆچی لە ئێستادا دەستەیەكی جیهانی لە زانایان فەتوایەك دەربارەی كێشەیەكی حەق ورەوا دەردەكەن و فەتواكەیان كاریگەرییەكی بەرچاوی نییە.

بۆچی فەتواكەی یەکێتی جیهانی زانایانی موسڵمان سەبارەت بە ڕاگەیاندنی جیهاد لە غەززە دەنگدانەوەیەكی گەورەی بەدوای خۆیدا نەهێنا و تەنانەت بە (أضعف الإیمان) یش بێت نە لەلای ئیسلامییەكان و نە ئەوانەش لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا شەوڕۆژ پشتگیری غەززە دەكەن وەڵامدانەوە و دەنگدانەوە وكار لەسەر كردنیان بۆ ئەو فەتوا پێیەوە نەبینرا؟

- ئایا دەگونجێت لەبەر ئەوە بووبێت فەتواكە ئەسڵەن كاردانەوەیەكی عاتیفی بێت و ناواقیعی بێت وقابیلی جێبەجێكردن نەبێت و ڕەچاوی توانا و لاوازی موسوڵمانانی تێدا نەكرابێت بۆیە حاڵ بەوە گەیشت ئەوانەش كە دەبوو بەگەرموگوڕی پێشوازییان لەو فەتوا بكردایە ئەوانیش بە ساردوسڕی چوون بەدەم بەفەتواكەوە وبەعەمەلی خۆیان بەخاوەنی نەكرد؟

- یان هۆكارەكەی ئەوەیە ئومەتی ئیسلام لە ئێستادا تووشی داڕوخانی دەروونی وبەزین و هەست كردن بەكەمی ولاوازی وشانازی نەكردن بەدینەكەیان بوونە و گیانی بەرگریكرنیان بەتەواوی لە دەست داوە و بەغیرەتی ناویان ئەوانەن كە دوعایەك بۆ ئەهلی غەززە دەكەن یان بەلای زۆرەوە پارەیەكی كەمیان بۆ دەنیرن؟

- یان نەخێر موسوڵمانان كێشەی غیرەت و ئازاییان نییە وهێشتا ئوممەت پڕە لە خەڵكی بەغیرەت وخۆ نەویست و ئیسلام ویست و ئامادە لە پێناو دین و براوخوشكەكانیاندا گیان وماڵیان بكەن بە قوربانی، بەڵام واقیعێكی تاڵ هەیە ئەویش ئەوەیە دوژمنەكەیان زۆر لە خۆیان بەهێزترە و كارەساتەكە بەوەشەوە نەوەستاوە زۆربەی وڵاتانی جیهانیش پشتی ئەو دوژمنە دڕندەیەیان گرتووە و بۆیە جیهاد و ڕووبەڕووبوونەوە بەو مەعنا وشێوازە هیچ سوودێكی نابێت؟

- یان لەبەر ئەوەیە سروشتی ئەم جەنگە بۆ خۆی جیاوازە وشەڕەكە شەڕی دەستەو یەخە وشەڕی گۆڕەپان نییە و كێشەی فەلەستینییەكان كەمی جەنگاوەر و شەڕكەر نییە تاكو موسوڵمانان فریای براوخوشكەكانیان لە غەززە بكەون، بەڵكو كێشەی فەلەستینییەكان لە شتی تردا خۆی دەبینێتەوە و مەسەلەكە كەمی چەكدار و چەك و توانای مرۆیی نییە تاكو موسوڵمانان بچن بەهانایانەوە؟

- یان هۆكارەكەی ئەوەیە ئیسلامییەكان و موسوڵمانانیش بەگشتی جگە لە دوعا وخەمخواردن و بە پۆستی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و ڕاگەیاندنەكان و قسەی نەزەری زیاتر توانای هیچی تریان نییە ومەسەلەی شەڕ كردن وچوونە ناو جەنگ ومردن لە پێناو ئەو كێشەیە ئەسڵەن هەر بیریشیان لێ نەكردووەتەوە وكار بەوە بگات پاشەكشە ئەكەن وئەڵێن ئێمە مەبەستمان تەنها پشتگیری مەعنەوی ودوعایە ومەسەلەی جیهاد ولێكەوتەكانی بە مەعنا ترسناكەكەی كە جەنگ وخوێن و برینداربوون و زیانی جۆراوجۆر دەگرێتەوە ئەوەیان هەر زوو لە حیساباتی خۆمان دەرمانكردووە؟

- یان نەخێر هۆكارەكە لە خودی لایەنی فەتوا دەركەرەكە و سەرۆكەكەیانە ! چونكە ئەوان بە دیاری كراوی لە مەسەلەی جیهاددا پێناسەیان بۆ جیهاد پێناسەیەكی لەوانەیە تایبەت بێت و لە ڕابردوودا پشتگیری هەندێك میللەتی ستەملێكراویان كردبێت و پشتگیری هەندێ میللەتی ستەملیكراوی حاڵەتی هاوشێوەی تریان نەكردبێت، بۆیە فەتواكەیان ئیعتیباری زۆری نەبوو! یان لەبەر ئەوەیە ئەو زانایانە خۆیشیان نەبوونەتە پێشەنگێك و فەتواكەی خۆیان بە كردەیی بەرجەستە بكەن و یەك دوو كەسیان لێ شەهید بێت بۆ ئەوەی موسوڵمانان چاویان لێ بكەن؟

بە كورتی: ئایا كێشەكە لە موسوڵمانانە غیرەتیان نەماوە، یان لە جۆری جەنگەیە كە جەنگێكی جیاوازە و فەتواكەی لەسەر جێبەجێ نابێت، یان كێشەكە لە خودی ئەوانەیە كە فەتواكەیان دەركردووە وقسەیان ئیعتیباری نییە؟

قاعیدەی ( الحُكمُ یَدورُ معَ عِلّته) وەك بەهانەیەك بۆ حەڵاڵ كردنی حەرام!

زانستی (أصول الفقه) زانستێكی گرنگ و بەسوودە ئەگەر بۆ سەرلەبەری باس و بابەتەكانی كیتاب و سوننەت و بەڵگەی شەرعی موعتەبەر ببێتە بنچینە و پاڵشت و پێوەری، بەڵام بەداخەوە لەم سەردەمەدا زۆرێك لە گومڕاكان و ئەوانەی نیازیان بەرانبەر دینی ئیسلام خراپە و قۆڵیان بۆ شێواندان و تێكدانی ئیسلام وحەڵاڵ كردنی حەرامەكان هەڵماڵیوە، زۆر جار لە بنەمایەكی ئەم زانستەوە و لە ژێر پەردەی قاعیدەیەك لە قاعیدەكانی (أصول الفقه)دا لادان و ئینحرافەكانیان ئەنجام ئەدەن وخۆڵ لە چاوی موسوڵمانان دەكەن، ئەمەش كە باسی دەكەم مەبەستم پێی زۆربەی وڵاتانە نەك تەنها كوردستانی خۆمان، بۆ نموونە:

قاعیدەی ( الحُكمُ یَدورُ معَ عِلّته) واتە: حوكمی شەرع پەیوەستە بە هۆكار و پاڵنەرەكەیەوە، ئەگەرچی هەندێ جار ئەم بنەمایە ڕاستە و درووستە و بەڵگەی سوننەتی لەسەرە وكاری پی دەكرێت، بەڵام بە ڕەها كارپێكردنی و بە ئارەزوو تەفسیر كردنی كارەساتی لێ دەكەوێتەوە و دەبێت بە دەرچەیەك بۆ گومڕا ولادەرەكان لێیەوە بێنە ژوورەوە وبەناوی فەتوای هاوچەرخ وچاكسازی ئایینی ولەبەرچاوگرتنی گۆرانكاریەكانی سەردەم و دووبارە خوێندنەوەی دەقەكان، ئیفسادی خۆیان لە فەتواداندا بكەن وحەرامەكان بەو بەهانەوە حەڵاڵ بكەن.

بەداخەوە ئەمڕۆ زۆر جار و لە زۆربەی وڵاتانی موسوڵماناندا كەسانێك دەكرێن بە موفتی و ئەندامی دەستەی فەتوا كە لاڕێبوونی مەنهەجی و ناتەواوی بیروباوەڕو پاشكۆبوون بۆ دەسەڵات وفەتوادان بە پێی فەرمان و ئارەزووی ئەوان و شلكردنەوەی دین وفەتوادان لەسەر بنەمای ڕازی كردنی خەڵكی و هەڵبژاردنی ڕوخسەت و كاركردن بە هەڵەی ناو مەزهەبە فیقهییەكان وتەنانەت ئینتیمای ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بۆ لایەنێكی عەلمانی و نیمچە عەلمانی، دەبێت بەشێك بێت لە سیفەت و مەرجەكانی ئەوانەی بەو كارە هەڵدەستن.

لە ڕاستیدا قاعیدەی (الحكم یدور مع علته) هەندێ جار ڕێك وەكو خۆی جێبەجێ دەكرێت، هەموو موسوڵمانێكی فیترەت پاك و عەقیدە ڕاست لەوە تێدەگات و دەزانێت ئەوە حەقە، بۆ نموونە: لە مەسەلەی (تیمّم)دا، عیللە و هۆكارەكەی نەبوونی ئاوە، ئاو نەبوو یان لە حوكمی نەبووندا بوو، حوكمی تەیەمموم جێبەجێ دەكرێت، بەڵام كەی ئاو بەردەست بوو حوكمەكە نامێنێت و(تیمم) درووست نییە ئیتر، بۆ ئەم حاڵەتە و هاوشێوەكانی دەوترێت: (الحكم یدور مع علته).

بەڵام هەرگیز بنەمای (الحكم یدور مع علته) قاعیدەیەكی ئوسوڵی ڕەها نییە و وەكو زانایان دەڵێن (مطّرد) نییە لە هەموو كاتێكدا جێبەجێ ببێت و ئیشی پێ بكرێت، لەبەر ئەوەی خودی رسول الله صلی الله علیه و سلم بە ڕەهایی بە پێی ئەم بنەمایە كاری نەكردووە و هەندێ جار موخالەفەی كردووە.

دەیان نموونەی سوننەت لەسەر ئەم حەقیقەتە هەیە، وەكو ئەوەی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لە كاتی عومرەكەیدا لەبەر (علة) وهۆكاری ئەوەی هێزو توانای موسوڵمانان بە موشریكەكان نیشان بدات، لە سێ جاری یەكەمی تەواف و هەروەها لەو جێگەی كە تاكو ئێستاش سوننەتە موسوڵمان لە كاتی سەعی كردن لە ڕێكردندا پەلە بكات، پەلەی دەكرد و بە خێرایی ڕێی دەكرد، بەڵام سەرەڕای نەمانی ئەو عیللەیە و لاچوونی هۆكارەكەی كە ئەسڵەن موشریكان وجودیان لە مەككەدا نەما، لەگەڵ ئەوەشدا حوكمەكە ئەو كاتە و تاكو ئێستاش هەر مایەوە.

زانایان فەرموویانە قاعیدەی (الحكم یدور مع علته) بە دوو مەرج كاری پێ دەكرێت:

1- (علة) وهۆكاری حوكمەكە بە یەقین وابێت و گومان نەبێت.

2- بەڵگەی تر بە پێچەوانەی ئەو عیللەت و حاڵەتەوە نەهاتبێت.

ئێستا بۆ نمونە موفتی ومەلا هەیە لەلای خۆمان، پرسیاری لێ دەكرێت: ئایا سەفەری كچ و ئافرەت بۆ دەرەوەی وڵات و بەبێ مەحرەم بۆ خوێندن درووستە؟ بەبی وەسان و تەنانەت شیكردنەوەی شەرعیش، بە ئەوپەڕی جورئەت و زۆر بە ئاسایی دەڵێت: ئەوە جاران بوو كە سەفەری ئافرەت بەبێ مەحرەم حەرام بوو، بەڵام ئێستا دنیا گۆراوە و ئەمانە و لە جیاتی وشتر و هۆكارەكانی جاران كە ماوەیەكی زۆری پێ دەچوو بۆ گەیشتن بە جێگای مەبەست، لە ئێستادا بە هۆی فرۆكە و هۆكارە سەردەمییەكانەوە كەسەكە زوو دەگات و جگە لەوە هۆكاری پەیوەندیش هەیە و ئینجا ئەم قاعیدەشی بۆ دەكات بەبەڵگە!

ئەگەر تەفسیری ئەو قاعیدە بەو شێوە كوردییە نامۆیە بێت، دەتوانرێت ڕۆژانە چەندین حەڕام لە دینی ئیسلامدا حەڵاڵ بكرێت و بوترێت عیللەكەی نەماوە كەواتە حوكمەكەشی نەماوە..ولا حول ولا قوة إلا بالله.

إحسان برهان الدین

3 ذو القعدة 1446

2025-5-1

لیژنەكانی فەتوا زۆرجار پاشكۆی دەسەڵاتن

ئەوە حەقیقەتێكە و مشت و مڕ هەڵناگرێت: هیچ لایەن و دەستەیەكی زانستی و لیژنەیەكی فەتوای سەر بە هەر دەسەڵاتێك لەوانەی ئەمڕۆ لە جیهانی ئیسلامیدا حوكم دەكەن مەحاڵە بتوانن سەربەخۆ بن و ئیسلامی قورئان و سونەت پێشكەشی خەڵكی بكەن، بەڵكو ئەركی سەرشانیانە و لە بنچینەوە لە بەر ئەو ئامانجە هەڵبژێردراون و خراونەتە ئەو جێگەیە بۆ ئەوەی بە فەتواكانیان  پارێزەری بەرژەوەندییەكانی دەسەڵات بن و بەناو دینەوە لادان و هەڵەو ستەمەكانی ئەو دەسەڵاتە پەردەپۆش بكەن و شەرعێنەری بڕیارە ناكۆكەكانیان بن لە گەڵ شەریعەتی ئیسلامدا.

 هەروەها ئەركێكی تریان ئەوەیە خەڵكی  بخەنە ژێر ڕكێفی دەسەڵاتەكان و جوانكاری بۆ ڕوخساری ناشیرینی حوكمڕانەكان وئاغاكانیان بكەن، بۆ ڕاپەڕاندنی ئەو ئەركانەش پێویستی زۆریان بە شێواندنی دەقەكان و زۆر لێكردن و تێكدان وگۆڕینی واتای  ئایەت و فەرموودەكان دەبێت لەگەڵ گوێنەدان بە ڕەخنە و تانەو تەشەر و  تێپەڕاندنی پەرژینی شەرم و سوور بوون لەسەر هەندێ هەڵە كە هەندێ جار نەخوێندەوار و مناڵیش دەزانن هەڵەیە.

بە داخەوە ئەگەر چی جیاوازییان هەیە و بە یەك پلە خزمەتكاری بەرژەوەندی حكومەتەكانی خۆیان نین و تەنانەت هەندێ جار گومان دەكەیت عولەمای سوڵتان بن! بەڵام دوا جار - بە بڕواو شارەزایی خۆم - هیچ لیژنەیەكی فەتوا و دەستەیەكی زانستی فەرمی كە بەناو دەوڵەت و قەوارەیەكی سیاسی دەسەڵاتێكەوە فەتوا بدەن و قسە بەناو دینەوە بكەن لەوكارەساتانەی ئاماژەمان پێكرد بەدەر نین و دەرباز بوونیان بەتەواوی لەو دەستەمۆبوونە مەحاڵە.

ئەگەر لە چڵەپۆپە و ناودارترین ئەو دەستانەوە دەست پێ بكەین وەكو ئەزهەر و لیژنەی فەتوا و گەورە زانایانی سعودیە تاكو دەگاتە كام دەوڵەت و دەسەڵاتی بچووك لە جیهانی ئیسلامیدا، ناتوانن لە ڕووی هیچ داوایەكی ناشەرعی ئەو دەسەڵاتە بوەستن كە ئەوانی داناوە و ئەركی سەرشانیانە فەتوای فەوری بە دڵی ئەوان دەربكەن و بەڕۆژی ڕوناك سەرپێچی حوكمەكانی قورئان و سوننەت بكەن، لە مێژووی هاوچەرخدا هەرگیز نەمابیستووە - و ناشیبیسین -ڕۆژێك ڕووبەڕووی یەكێك لە حوكم و بڕیارە ناشەرعییە زۆرەكانی دەسەڵاتەكانیان ببنەوە وبڵێن ئەوە ناشەرعییە!دوو ڕێگایە سییەمی نییە: یان بۆیانی دەشەرعێنن یان لێی بێ دەنگ دەبن ! 

بەداخەوە لیژنەكانی  فەتوا لە هەموو شوێنێكدا، هەمیشە وەكو سەربازێكی گوێڕایەڵ - بەتایبەتی لە كاتی نا ئاسایی و قەیران و كێشە گەورەكاندا - دەبێت لە ئەو پەڕی ئامادە باشیدا بن و فریای دەسەڵات بكەون و بیسلمێنن كە بەناو دینەوە كوڕی ڕۆژی تەنگانەی دەسەڵاتەكانیانن وچ جۆرە فەتوایەكیان لێ داوا بكرێت گوێڕایەڵن و لە ئامادەباشیدان.

خۆ  ئەگەر ڕۆژێكیش كەسێك لەوانە ڕوو بەڕووی ئیرادەی ناشەرعی دەسەڵاتەكەی وەستابێتەوە وحوكمەكانی ئیسلامی سەرخستبێتە سەر حوكمی سەرگەورەكان و ئەوانەی ئەو دەستە و لێژنانە دادەمەزرێنن، ، ئەوە بە خراپترین چارەنووس گەیشتووە، یان بەلای كەمەوە دەركراوە و كەسێكی لەو گونجاوتریان لەجێگەكەی داناوە، هاوكات مێژوو هەڵوێستی كەسانێكیشی بە ئەو پەڕی سەربەرزی و پرشنگداری پاراستووە كە دینی خۆیان بەرانبەر پارەو پلەو پایەی دونیا نەفرۆشتووە، بەڵام ئەوانە بەداخەوە دەگمەنن و دواجاریش لەو دەستانەدا هەر زوو دەركراون ودوور خراونەتەوە.

لە كۆتاییشدا پێویستە بڵێم: ئەوەی كە لەسەرەوە ئاماژەی پێدرا بە گشتی زیاتر تایبەتە بە بابەتە سیاسییەكان وئەو پرسانەی بە شێوەیەك لە شێوەكان پەیوەندی بەبەرژەوەندی دەسەڵاتەوە هەیە ولەبەردەم نیللەتدا پێویستە بشەرعێنرێت، لە ڕاستیدا دەسەڵاتیش هەر لەو بوارەدا پێویستی بەوان هەیە، ئەگینا لە بوارە فیقهی و شەرعییە ئاساییەكاندا زۆر جار قسەی زانستی بەجێ دەكەن و دەكرێت قسەیان كە موافیقی بەڵگەی شەرعی بوو بە نەزەری ئیعتیبار وەربگیردرێت، ئەگەرچی ئەو كەسەی لە بواری عەقیدەدا تێبكەوێت باشترە لە هیچ بوارێكی تردا هیچی لێ وەرنەگیرێت!

 هەروەها پێویستە بوترێت: ئەمەی كە باسم كرد تێگەیشتنی خۆمە بۆ پرسەكە و  زیاتر و بەپلەی یەكەم پەیوەستە بە سەرۆكی  ئەو دەستانە و چەند كەسانێكی دیار و ناودار نەك هەموو مامۆستا و زانایەك لەو جۆرە دەستەو لیژنانەدا ئەندام بن، حەق و ئینساف ئەوەیە بوترێت هەندێ جار خەڵكی زانا وبەتواناشیان تێدایە بەڵام هەڵوێستەكە بەدەر نابێت لەوەی كەسی دڵسۆزی دین بۆ ئەو كەسانە حەسرەت هەڵدەكێشێت وبەزمانی حاڵ دەڵێت: خۆزگە خۆتان بەو شوێنە گوماناوییانەوە نەلەوتێنن.

سیاسەت لە بنچینەدا پیس نییە، بەڵكو پێویستییەكی ژیانە و دەگونجێت رێگایەكیش بێت بۆ سەرفرازی دواڕۆژ ئەگەر سیاسەتێكی شەرعی بێت، بەڵام دوبارە دەپرسمەوە بۆچی سیاسەت بە پێناسەی ئەم ڕۆژگارە پیسە و دەبێت موسوڵمان لێی دوور بكەوێتەوە، وەڵامەكە بە كورتی:

1- ئەمڕۆ سەرزەوی لەلایەن چەند زلهێزێكی كەمەوە بەناراستەوخۆ حوكمڕانی دەكرێت وهیچ نەبێت ئاراستە دەكرێت، جگە لەوان هەموان بە بێ جیاوازی لەژێر ڕكێف وهەژموونی ئەواندان، بەڵكو هێزە لاوەكییەكان پێشبڕكی دەكەن بۆ ئەوەی سیاسەتیان هاوشێوەی سیاسەتی ئەوان بێت بەڵكو ڕازییان بكەن، هەركێ بیت و ئاراستە و بیركردنەوەت هەرچۆنێك بێت ناتوانیت لە دەرەوەی مەرج و ئیرادەی ئەواندا سیاسەت بكەیت، هیچ نەبێت لە هێڵە پانەكانی سیاسەتدا بۆت نییە لێێان لابدەیت، بەو پێیەش هیچ لایەنێك نییە بانگەشەی ئەوە بكات لە دەرەوەی ویست و مەرجەكانی ئەو زلهێزانە و پاشكۆكانیان سیاسەتی ئیسلامی شەرعی یان ئینسانی ئەكات و نەچووبێتە ژێر باری داواكاری مەرج و سیاسەتی ئەو زلهێزانە، ئەگەر كەسێك بانگەشەی لەو شێوەی كرد بەبێ سێ و دوو بزانە قسەكەی دوورە لە ڕاستی.

2- هەڵوێستی زلهێزەكان و پاشكۆكانیان هەر هەمووی بەبێ هیچ ڕاجیایی و ناكۆكییەك دژایەتی ئیسلامە و ڕەفز كردن و ڕەتكردنەوەی شەرع وڕێبازەكەیەتی وەكو بەرنامەی ژیان، بۆیە ئەوانەی بەناو ئیسلامەوە لە گۆڕەپانی سیاسیدا سیاسەت دەكەن جگە لە ناوی ئیسلام و هەندێ بنەماو بنچینەی گشتی لە ئاكار و عیبادەتدا بۆیان نییە لەو بەڕە بچووكەی خۆیان زیاتر قاچ ڕابكێشن، یان هیچ زێدە ڕەوییەك بكەن و خۆیشیان خوا هەڵناگرێت باسی حاكمیەتی شەرع و ئەو شتانە ناكەن بەڵكو بەردەوام ئەلێن ئێمە دەولەتی دینیمان ناوێت و دەوڵەتی مەدەنیمان دەوێت.

3- ئەمڕۆ سیاسەت لەسەر زەویدا سیاسەتێكە ڕەوشتی تێدا نییە، ئەوەش جێگای یەكدەنگی هەموانە و هەموان سنوورەكانی رەوشت بە واتا فراوانەكەی دەشكێنن و ئاساییە بەلایانەوە، بۆ نموونە درۆ كردن و پاشقولدان وفێڵ وتەنانەت پاكتاوكردنی یەكتری وئاكاری تری هاوشێوە ئەمانە بە بەزاندنی سنووری ڕەوشت و یاساو ڕێسای سیاسەت دانانرێت، بەڵكو جۆرێكن لە میكانیزم و هۆكاری سەركەوتن و جۆرێكیشە لە لێزانین و ئازایی لەو جیهانە جەنجاڵەدا.

4- سیاسەتی ئەم ڕۆژگارە یەك لۆژیك زیاتر نازانێت و لە یەك زمان زیاتر تێناگات، ئەویش لۆژیكی هێز وپارەیە، وەكو دوو باڵی باڵندەكەن كە بەبێ ئەو دوو لایەنە توانای هەڵفڕینی نییە، هێزی سەربازی و دارایی لەیەكتر جیانابنەوە وبنەمای سیاسەتی ئەم سەردەمە پێك دەهێنن، جا هەر كەس و لایەنێك هێزی سەربازی و پارەی هەبوو بڕیاریش هەر لای ئەوە، ئەگەر ئەو دوەی نەبوو تەنها بۆ پاشكۆبوون و بەكارهێنان وەكو كاریكتەری لاوەكی و بۆ پڕ كردنەوی هەندێ كەلێن و بۆ سازشی هێزە گەورەكان مەگەر بەكاریان بهێنن، ئەگینا ئەوەی حیساب بێت بۆیان ناكرێت، بەوەش دەردەكەوێت سیاسەتەكە لە خۆ خەڵەتاندن زیاتر نییە.

5- سیاسەت لە ئیسلامدا چەمكێكی پیرۆزی هەیە و مەعناكەی ئاسمان و ڕێسمانی لەگەڵ ئەوەی لەم ڕۆژگارەدا دەگوزەرێت فەرقە، واتای سیاسەت لە ئیسلامدا ئەوەیە كە میللەت بە ئەوپەڕی دادگەری و دڵسۆزی و راستگۆییەوە بەڕێوە ببرێن و كاروبارەكانیان ئاسان بكرێت، لە سەحیحی بوخاریدا هاتووە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: ( كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمْ الْأَنْبِيَاءُ ، كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ ) واتە نەوەی ئیسڕائیل لەلایەن پێغەمبەرانەوە كاروباریان بەڕێوەدەبرا، كە پێغەمبەرێك وەفاتی دەكرد پێغەمبەرێك جێگاكەی دەگرتەوە.و بە سیاسەتی شەرعی ئەو خەڵكەی بەرێوەدەبرد.

ئایا ئەمڕۆ سیاسەتی لەو شێوە لەسەر زەویدا بوونی هەیە؟ اللهم نەخێر.
إحسان برهان الدین
1- شوال -1445

كاتێك بە میوانی دەچیتە جێگایەك و لەوێ بەدیداری كەسانێك دەگەیت، چاك دەزانیت كە مانەوەت لەو شوێنەدا مانەوەیەكی كاتییە و بۆ نیشتەجێبوونی یەكجاری نییە، بۆیە هەڵسان و بەجێهێشتنی ئەو جێگایە مسۆگەرە و حەقیقەتێكە زوو یان درەنگ دەبێت ڕوو بدات چونكە ئەوە ماڵ و جێگای حەوانەوەی ڕاستەقینەی تۆ نییە. 

لە ڕاستیدا ئێمە لەم دونیایەدا بەهەمان شێوە میوانین ومیوانیش دەبێت لە كۆتایی هاتنی میواندارییەكە دڵنیا بێت و یەقینی هەبێت لە بەجێهێشتنی ئەو هەوارە و جیابوونەوە لە خانەخوێكانی. 

تەمەنمان لەم دنیایەدا هەرچەند درێژ بێت هەر كورتە، چونكە ماوەی ژیانی دنیا بەماوەی ژیانی دواڕۆژ بەراورد ناكرێت، ئەگەر سەدەیەكیش تەمەن بكەین بە سروشتمان وەكو مرۆڤ تەنها وەكو ئەوەیە ڕۆژێك ، یان كۆتا ساتەكانی ئەو ڕۆژە تەمەنمان بەسەر بردبێت، جگە لەوە وەكو خەوێكە وزۆربەیشیمان لەبیرچووبێت. 

مادام تەمەنیشمان هەرچەند درێژ بێت هەروەكو یەك ڕۆژە وهاكا پێمان دەوترێت ژیان كۆتایی هات، كەواتە دین و عەقڵیش پێمان دەڵێن لەو ڕۆژەدا هەوڵ بدەیت بەڕۆژوو بیت وخۆت لە هەموو خراپەیەك بپارێزێت و بەگوێرەی توانا هەموو چاكەیەك ئەنجام بدەیت و خۆت لە هەموو ئەوەی لەگەڵ ڕەوشت و هەڵسوكەوتی میوانی ئاكاربەرز و بەڕێزدا نەگونجاوە بەدوور بگریت. 

ڕەحمەتی الله لەو زانا بەرێزە بێت كە فەرموویەتی:  

وصُم يومَكَ الأدنى لعلكَ في غدٍ ... تًفوزُ بعيدِ الفِطرِ والنّاسُ صُوَّمُ 

واتە ژیانی دونیا خۆی ڕۆژێكە تۆیش تێیدا بەڕۆژووبە، بەلكو بەربانگ وجەژنی ڕەمەزانت بحەیتە ڕۆژی دواتر كە ڕۆژی قیامەتە. 

گرنگە لەو حەقیقەتە تێبگەین كە ئێمە لەم دنیایەدا میوانین ودەبێت وەكو میوانیش - نەك خاوەن ماڵ - ڕەفتار بكەین، واتە دڵنیابین لە تەواوبوونی میواندارییەكە وئەو شوێنە بە موڵكی خۆمان نەزانین، ڕێزی خۆمان بگرین و بە پێی ئەو بەرنامەو ڕێنماییانە بڕۆین كە بۆ میوانەكان دیاری كراون، بە بێ مۆڵەت وەرگرتن هیچ كارێك لەو جێگەی كە میوانین تێیدا ئەنجام نەدەین، چاكەی خاوەن ماڵیش بەچاكە نەك بە خراپە و ناپاكی وەڵام بدەینەوە، بەڵكو ئەركی سەرشانمانە چاكەو ڕەوشتی جوان نیشان بدەین و هەوڵیش بدەین شوێنەوار و ناوبانگێكی جوان لە دوای خۆمان بەجێ بهێڵێن و هیچ كار و ڕەفتارێكی نەشیاوو ناپەسەندمان لێ دەنەكەوێت لە كاتی میواندارییەكەدا

1- لە كاتی كتێب كڕیندا گرینگی بە جۆر و ناونیشانی باش بدە، نەك هەر مەبەستت ئەوە بێت بڕێكی زۆر لە كتێب بكڕیت وكۆیان بكەیتەوە. 

2- لە پێشانگاكانی كتێبدا ئەگەر زۆرێكیش نەبێت هەندێ لە خانەی بلاوكردنەوەكان و كتێبخانەكان نرخی زیاتر لە شاییستەی كتێبكەت پێ دەڵێن، بۆیە لەوە شەرم مەكە كە داوای كەم كردنەوەی نرخی كتێبەكە بكەیت. 

3- هەندێ كتێب و سەرچاوە بەناوبانگەكان لەلایەن زۆر لە كتێبخانەكانەوە چاپ دەكرێن، بۆیە باشترە پەلە نەكەیت لە كڕینیان تاكو بە باشترین چاپ و بە هەرزانترین نرخ دەستت دەكەوێت. 

4- تاكو پێت دەكرێت پارە بە كتێبێك مەدە كاغەزو بەرگی لە جۆری عادی وخراپ بێت، چونكە ئەو جۆرە كتێبانە بەرگە ناگرن و دوای ماوەیەك تێكدەچن و خوێندنەوەشیان زۆر ناخۆشە، بە پێچەوانەی ئەو كتێبانەی كە چاپەكەیان نایابە.  

5- هەندێ (دار نشر) بەتایبەتی چەند دانەیەك لە میسرییەكان، لە كواڵیتی وجۆری كتێبدا ناوبانگیان باش نییە، با كتێبەكانیشیان هەرزان بێت، خۆتیان لێ بەدوور بگریت باشترە، چونكە كتێبەكانیان هەر بەناو كتێبن و لە خراپترین مەواد درووستی دەكەن. 

6- ئەگەر توانای مادیت باش بوو، حەزو بایەخدانیشت بە پێكهێنانی كتێبخانە هەبوو، ئەو هەلە لەدەست مەدە و كتێب و سەرچاوە گرنگەكان بكڕە با لە قۆناغی ئێستەشتدا نەتوانیت بیانخوێنیتەوە، هەر ڕۆژگارێك دێت خۆت یان كەسانی تر لێی سودمەند بن، چونكە كتێب وەكو گەوهەرە بەڵام بۆ كەسێك كە قەدری بزانێت. 

7- ئەگەر خاوەن كتێبخانەیەكت نەناسی بە شەخسی كە خۆی كەسێكی ڕاستگۆیە و جێگای متمانەیە، بە هەموو كەسێك باوەڕ مەكە لەمەسەلەی داشكانداندا، چونكە كەس ماڵی خۆی بە زەرەر نافرۆشێت و هەندێ جار لە ژێر پەردەی داشكاندندا خەڵەتاندن و حاڵەتی قۆستنەوەی ئەو جۆرە كۆبوونەوانە بە شێوەیەكی خراپ بەكار دەبرێت. 

8- پێش ئەوەی بڕیاری كرینی كتێبێك بدەیت، ئەگەر پێشتر بۆت ئاشنا نەبوو كتێبەكە، پێڕستەكەی و بابەتە سەرەكییەكانی هەندێ تەماشا بكە، یان ئەو نووسینەی كە لە بەرگی پشتەوەی كتێبەكان دەنووسرێن بخوێنەرەوە، بەڵكو ئاساییە ئەگەر پرسیار لە كەسێك بكەیت شارەزایی لە كتێب و نووسەرەكەی هەبێت وڕاوێژی پێ بكەیت. 

9- هەمیشە بنەمای كتێب كڕین و پێوەرەكەی لەلات با باشی و گرنگی ناونیشانەكەی بێت نەك كۆكردنەوەی كتێب بە شێویەكی هەڕەمەكی، كۆمەڵە كتێب و سەرچاوەیەكی بایاب و باش و پێویستت هەبێت، لەوە باشترە سەدان كتێبی بێ سەروبەر و بێ هەبوونی مەنهەجییەت و بەرنامە لە كتێبخانەكەتدا بێت. 

10- وەسفی كتێب و تەزكیە كردنی نووسەر لە هەموو كەسێك وەرمەگرە، بۆ ئەوەو بۆ هەموو شتێكی تریش هەوڵ بدە پێوەری عەقیدە پاكی بكەیتە پێورەێكی سەرەكی لەلات، هەروەها لە كەسی پسپۆڕ و شارەزا لەو بوارەدا قسە وەربگرە، چونكە هەندێك هەن لەبەر ئامانجی جۆراجۆر وەسفی كتێبێك یان نووسەرەكەی دەكەن، نابێت بەبێ بەڵگە بكەویتە ژێر كاریگەرییانەوە ولەسەر ئەو ڕیكلامانە كتێب بكڕیت. 

11- زۆر جار ئەو كتێبانەی كە بەبێ بەرانبەر یان زۆر هەرزان دەفرۆشرێن هۆكارێك هەیە لە پشتی ئەو كارەوە ولەوەرگرتنیان پەلە نەكەیت باشترە،، هەرچیت پێ درا یان بەهەرزان كەوتە پێش چاوت مەرج نییە بیخەیتە ناو هەگبەی كتێبەكانتەوە لە پێشانگا. 

12- لەگەڵ جەختكردنەوەمان لەسەر گرنگی و تۆكمەیی و باشی چاپەكە، هاوكات جەخت لەسەر ئەوەش دەكەینەوە كە بە جوانی و ڕەنگاوڕەنگی كتێب هەڵمەخەڵەتێ، هەندێ جار ئەوە ڕێگایەكی بزنسە بۆ ڕەواجدان بە هەندێ كتێب كە ئەگەر بەو ڕازاندنەوانە نەبیت نافرۆشرێت. 

13- هیچ كێبێك مەكڕە تاكو سەیرێكی فیهریست و سەرەباسەكانی دەكەیت، هەروەها لە سەلامەتی لاپەڕەكانیش ورد بەرەوە ودڵنیابەرەوە، جاری وا هەیە هەندێك لاپەڕەی كتێبەكان دڕاوە یان ژمارەی لاپەرەكانی هەڵەیە یان هەندێ لاپەڕەی سپییە و لكاون بەیەكەوە و شتی لەو جۆرە، ئەو حاڵەتانە لە خانە بەناوبانگەكانی بڵاوكردنەوەشدا هەر ڕوودەدات. 

14- كتێبی زۆر قەبە و گەورە ئەگەرچی هەندێ جار كۆكەرەوەیە بۆ زۆر بابەت و سوودی خۆی هەیە، بەڵام بە گشتی كتێبێكی عەمەلی و باش نییە، بۆ هەڵگرتن و بۆ خوێندنەوە خۆش نییە، بۆیە بەڕای من ئەو جۆرە كتێبانە نەكڕیت باشترە. 

15- باشترە كە دەچێت بۆ پیشانگایەكی كتێب، ئەگەر خۆت شارەزایی باشت لە ناسینی سەرچاوەو نووسەرەكان نەبێت، باشترە بە ڕاوێژكردن بە كەسانی شارەزا پێشتر لیستێك لەو كتێبانەی كە پێویستن و شارەزایان ئامۆژگاری كڕینیان دەكەن ئامادە بكەیت، بۆ ئەوەی لەوێ كاتت بە فیڕۆ نەچێت و ڕاستەوخۆ بچیتە جێگای مەبەست. 

16- تەحقیق ولێكۆڵینەوە گەلێك گرنگە بۆ كتێب، بۆیە تاكو پێت دەكرێت كتێب بە بێ تەحقیق و تخریج و خزمەتكردنی زانستی مەكڕە. 

17- ئەوانەی كە كتێبخانەكانیان گەورەیە باشترە پێش ڕۆیشتن بۆ پێشانگای كتێب سەیرێكی كتێبخانەكانیان بكەن، لەلایەكەوە بۆ ئەوەی بزانن چییان نوقسانە و لەلایەكی ترەوە نەوەك كتێبێك بكڕن كە خۆیان هەیان بێت و پێی نەزانن ودووبارە بیكڕنەوە. 

18- گرنگە كتێبی مناڵت لەبیر نەچێت و كتێبێك بزانیت بۆ منداڵەكەت لەڕووی دینی و دونیایی بەسوودە بۆی بكڕیت، هەم دڵی خۆش دەكەیت و هەم سوودی پێ دەگەیەنیت. 

19- لە پاش كڕینی كتێبەكەت، كارێكی خراپ نییە كە ناوو ئیمزاو بەروار و جێگای كڕینی كتێبەكە بە بچووكی لە سووچێكی لاپەڕەی یەكەمەوە بنووسیت، خۆم لە یەكەم كتێبمەوە لە ژیانمدا كڕیم كە پەندەكانی پیرەمێرد بوو لە ساڵی 1983 كاتێك لە پۆلی یەكەمی ناوەندی بووم، تاكو دوا كتێب كەلەم ماوەی پێشوودا كڕیم بەناونیشانی (المسلمون والحضارة الغربیة)، هەمیشە ئەو كارەم كردووە، ئێستاش لەلایەكەوە یادگارییەكی خۆشە و لەلایەكی ترەوە پۆلێنكردنێكە بۆ زنجیرەی مێژوویی كڕینی كتێب لە ژیانمدا. 

20 - هەر كتێبێكت كڕی هەمیشە وپێش دەست پێكردن بە خوێندنەوەی داوا لە الله بكە فێربوونی زانستەكانیت بۆ ئاسان بكات و بپاڕێرەوە كە خوێندنەویت بۆ بكات بە عیبادەت و ئەوەش لە بارێكدا نیەتێكی باش و پاكت لە خوێندنەوەیدا هەبێت، لە لوتف و بەزەیی الله بەدوور نییە ئەو چاكەت لەگەڵدا بكات. 

إحسان برهان الدین 

11 جمادى الأول 1445

ئەم سەردەمە زۆر كێشەی گەورە بگرە كارەساتی بێ پێشینەی تێدایە كە لە سەردەمانی تردا بەم زەقییە لە موسوڵماناندا بوونی نەبووە، لەوانە: 

- جەهلێكی بەرنامە بۆ داڕێژراو بە عەقیدەی تەوحید و ماف و مەرجەكانی لا إله إلا الله سەریهەڵداوە وتەنانەت لە ناو كۆمەڵگای موسوڵماناندا ڕەگی داكوتیوە و بووە بە ئەمری واقع وەكو دەوترێت، لە ئەنجامدا تێكچوون و دابڕانێكی قوڵی موسوڵمانی لێكەوتووەتەوە لە گەڵ بنەما سەرەكییەكانی دینەكەیدا و شێوانێكی خراپ بەسەر واتا و ڕەهەندەكانی ئیسلام لەلای موسوڵماناندا هاتووە؟ 

- وەكو كەوتنە ژێر كاریگەری فیكری عەلمانی و مادی، زۆربەی موسوڵمانان مامەڵەی شەرعی لەگەڵ ئافرەتدا ناكەن، چی كچ بێت یان خێزان و خوشك ودایك، بەڵكو مامەڵەی موسوڵمانان لەگەڵ كچ و ئافرەتەكانیاندا وەكو مامەڵە و رەفتاری عەلمانییەكانە لەگەڵ كچ و ئافرەتەكانیاندا! غیرەت لەسەر ئافرەت نەماوە و بگرە غیرەت و پارێزگاری كردن لە ئافرەت وەكو ئەوەی شەرع دەیەوێت بووە بەعەیبە و تەنها كەمینەیەك پێیان دەكرێت كە لە ناو كۆمەڵگادا زۆر بەنامۆ تەماشا دەكرێن و جۆرەها ناوو ناتۆرەشیان لێ دەنرێت. 

- تەشەنە كردنی درۆ لەناو كۆمەڵگادا، كە شێوازە باوەكەی یەكێكە لە جۆرەكانی درۆ كردن لە ناو كۆمەڵگای موسوڵماناندا، جگە لەوە دەیان لەوانەشە سەدان شێوەی درۆكردن سەری هەڵداوە، زۆرێك لە خەڵكی بەبێ هیچ شەرم و ئیحراجییەك ئەنجامی ئەدەن، ئەمەش وای كردووە موسوڵمان و غەیری موسوڵمان لەڕووی ئاكار و ڕەوشتی شەرعی وەكو یەك بن یان فەرقیكی زۆریان نەبێت. 

- بەهۆی ئاسان بوون و ڕەخساندنی ڕێگاكانی ئەنجامدانی تاوان وگەیاندنی بەخۆڕایی بۆ ناو ماڵی هەموو موسلمانێك، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە فەساد و خراپەو بەكارهێنانی ئافرەت هەیە وەكو ئامرازێكی ڕابواردن و خراپە، زۆربەی موسوڵمان پشكێك زۆر بێت یان كەم لەو جۆرە تاوانە ئەنجامدانی ئەو حاڵەتە ناشەرعییە بووەتە بەشێك لە ڕۆتینی ژیانیان تەنانەت ئەوەندە ئاسایی بووەتەوە لەلایان هەست بە شتێكی نامۆ ناكەن كاتێك ئەو گوناهانە ئەنجام ئەدەن. 

- زاڵبوونی وابەستەبوون بەدونیا و هەڵپە بۆ پەیداكردنی پارە لە لی موسوڵماناندا، بە شیوەیەك خۆشەویستی دونیا بەسەریاندا زاڵ بووە، پارە و سەیارە و خانوو و ماڵی دونیا بەگشتی زۆر لە دینەكەیان خۆشەویستر و دڵگیرتر بووە، ئەوەش ئەوەندەی تر مۆری لە دڵەكانی داوە، زۆربەی موسوڵمانان تا بیناقاقان وێڵن بەدوای ژیانی مادیدا، تەمەن تەواو دەبێت بەكەمترین ئاواتە مادییەكانیان نەگەیشتوون، كورد واتەنی ئەمیشم چوو ئەویشم چوو. 

- سەبارەت بە خاڵی یەكەم كە تێكچوونی بابەتەكانی بیروباوەرە لە دیدی موسوڵمان و بە گەورەترین و سەرەكیترین لادان و دووركەوتنەوەی موسوڵمان دیتە ئەژمار لە دینەكەی، دیارترینیان دوو شێوازە:  

* یەكەمیان لە ڕێگەی دژایەتی كردنی زمانی عەرەبی و نامۆكردنی بە سەدان هۆكار و رێگەوە، نەوەیەك پەیدا بووە نە لە قورئان و نە لەسوننەت هیچ نازانێت، كورد واتەنی سەریان لە ئایەت و فەرموودە هیچ نەبێت لە جەوهەرەكانیان تەقەی دێت! ئەوەش كارەساتێكە سەرەتای هەیە و كۆتایی دیار نییە. 

* شێوەیەكی تری ئەو حاڵەتەش بەتایبەت خۆی لە مەسەلەی ولاء و براء واتە خۆشەویستی و ڕق لێبوون لەبەر الله دەبینێتەوە، لەگەل ئەوەی كە ئەو پرسە كۆڵەكەی بیروباوەری موسوڵمانە بەڵام دەبینی بەجارێك باسی نەماوە و ئەوەش ڕێحۆشكەرێكی زۆر ترسناك بوو بۆ چەندین كارەساتی تر، لەوانە لە گەڵ تێپەڕبوونی كات و بە بەهانەی جۆراوجۆرەوە، موسوڵمانان هیچ كێشەیەكیان لەگەڵ نەیارانی ئیسلامدا و بیروبۆچوونەكانیاندا نەما، بەڵكو ئەوپەڕی هاوكاریش وهاریكاریش لە نێوانیاندا پەیدابوو، خڵكی وەكو چۆن غیرەتیان لەسەر مەسەلەی ئافرەت لە رۆشنایی شەرعدا كەم بوویەوە و كەوتنە ژێر بەواقیعی عەلمانی و هێرشی عەولەمە، بەهەمان شێوە غیرەتیان لەسەر دینەكەشیان نەما، كابرا دوژمنی دینەكەیەتی كەچی زۆر خۆشی دەوێت و حزمەتكاریشی دكات و شانازیشی پیوە دكات. 

ئەمەی باسم كرد بەم خێراییە بەداخەوە تەنها چەند نموونەیەكی خێرا بوو خۆی لەسەرەباسەكاندا دەبینێتەوە ، ئەگینا كارەساتەكە زۆر لەوە گەورەترە 

هاوڕێ و هاودەمێكی دڵسۆز و باش وبەسوودە كە هەرگیز لە هاوڕێتی و هاودەمی ئەو پەشیمان نابیتەوە. 

گەنجینەیەكی بەنرخە، بڕێكی زۆرت لە زانست و وشە و زانیاری نوێ فێر دەكات، چەند زۆرتر هاوڕێتی بكەیت و بیخوێنیتەوە لە سیفەتە باش و ناوازەكانی زیاتر بەهرەمەند دەبێت. 

كتێب... جیهانێكی سەربەخۆی جوان و دڵگیر و دەوڵەمەندە، وروژێنەری توانا و شاراوەكانی نێو ناخی مرۆڤە. 

كتێب دەتوانێت زۆر كەلێنی گەورە بۆ مرۆڤەكان پڕ بكاتەوە، لاوازی ئیمان و كەسایەتی، هەژاری مادی و واتایی، نەخۆشی دەروونی و متمانە بۆخۆنەبوون، ئەگەر كەمێك لە زمانی بزانیت وهاوڕێتی لەگەڵدا ببەستی، دەتوانێت كام گرێ كوێرە هەیە بە هۆیەوە بیكەیتەوە. 

كتێب دیدگایەكی مەزنە لەگەڵ زانا و دانا و ناودارانی مێژووی سەرزەوی، دەرگایەكە لێیەوە گەشت بەرەو ڕابردوو دەكەیت، بە كەسانێكت دەگەیەنێت ئەگەر لەگەڵ ئەواندا لەیەك سەدەشدا بویتایە هەر ئەوەندە سوودت لێ دەبینین بە دیداریان شاد دەبوویت.. 

كتێب - بە هەبوونی هەندێك مەرجەوە - دەتوانێت خوێنەرەكەی بەهێز بكات، ڕەوشت و ئاكاری جوانی فێر بكات، ژیر و دیندار و چاكەكاری بكات، لە خەمۆكی ڕزگاری بكات، لەو دنیا خەلەتێنەرە بێ منەتی بكات و كلیلی نهێنی چوونە بەهەشتی بۆ ئاسان بكات و حەقیقەتی ئەم دونیایەی بۆ ڕوون بكاتەوە، 

كتێب بە نرخ و تێچوویەكی زۆر كەم، دەتوانێت ببێتە مامۆستایەكی زانا و دانا و دڵسۆز و دڵگەورە و ڕوح سووك وهێمن، بە سەبر و ئارام لەگەل خوینەرەكەیدا . 

چاكییەكانی كتێب گەلێك زۆرن، ئەمە مشتێكە لەو خەروارە، ئەوەی دەتەوێت بتگەیەیت بەو جیهانە پڕ سوود و خۆشە، پێش هەموو شتێك نیەتێكی پاك و نزایەكی ڕاستگۆیانەیە لە ناخی دلتەوە، ئاراستەی پەروەردگارتی بكەیت، كە بەر لە هەموو كتێبێك بە كتێبەكەی خۆی دڵت خۆش بكات وبیكات بەبەهار و گوڵزاری ژیانت، هەروەها وابەستە و هۆگری كتێبەكانی فەرموودەت بكات لەپاش ئەوەش هاوكارت بێت بۆ بەستنی پەیوەندییەكی تۆكمە لەگەڵ هەموو كتێبێكی بەسوود و باش، بۆ ئەوەی لە رێگای چاكەدا ببیتە مرۆڤێكی باش و كارا... ببیتە چرایەكی گەش بۆ خۆت و بۆ دەوروبەرت. 

إحسان برهان الدین 

5 جمادى الأول 1445 

2023-11-19 

شەریعەتی ئیسلام لە كاتی جەنگدا كە كاتێكی نارەحەت و نائاساییە، فەرمان بە جەنگاوەرە موسوڵمانانەكان دەكات ڕەوشتەكانی جەنگ بپارێزن و تەنانەت لەگەڵ دوژمنەكانیاندا ڕەفتاری جوان و ئاكاری بەرز نیشان بدەن. 

لە ئیسلامدا جەنگیش پێوەر وسنووری دیاریكراوی خۆی هەیە كە موسوڵمانان دەبێت تێینەپەڕێنن، كۆمەڵێك كۆت و وابەستەكردنی ڕەوشتی بەمەرج گیراوە كە هێزی موسوڵمانان لە كاتی جەنگدا ڕەچاوی بكەن، لەوانە: 

1- خۆبەدوور گرتن لە كوشتنی ژن و بەساڵاچووان و مناڵان: پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ڕاسپاردەی بە سەركردە سەربازییەكانی دەكرد بە ڕەچاوكردنی تەقوا و ترسی الله و خۆپارستن لەوەی دەستیان بچێتە خوێنی مناڵان، لە سەحیحی موسلیمدا هاتووە، كە بورەیدە الله لێی ڕازی بێت فەرموویەتی: پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم كاتێك كەسێكی وەكو سەركردەی سەربازی بەسەر هێزێكی موسوڵمانانەوە دەستنیشان دەكرد دەیفەرموو: (لا تقتلوا ولیدا) واتە منال مەكوژن. لە ڕیوایەتێكی تریشدا لەلای أبوداود هاتووە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (ولا تقتلوا شیخا فانیا و لا طفلا و لا صغیرا و لا امرأة) واتە پیری بەساڵاچوو و مناڵ و ئافرەت مەكوژن. 

2- عابیدەكان مەكوژن: هەروەها پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم كاتێك سوپایەكی دەنارد بۆ جەنگ فەرمانی پێدەكردن قەشە و عابیدەكانیان نەكوژن و دەیفەرموو: (لا تقتلوا اصحاب الصوامع). وەكو لە وەسێتەكەشیدا هاتووە بۆ ئەو سوپای بەرەو جەنگی مؤتە بەڕێكەوتن فەرموویەتی: (اغزوا بسم الله، في سبيل الله، مَنْ كفر بالله، لا تغدروا، ولا تغلوا، ولا تقتلوا وليداً ولا امرأة، ولا كبيراً فانياً، ولا منعزلاً بصومعة، ولا تقطعوا نخلاً ولا شجرة، ولا تهدموا بناء‏) واتە فەرمانی پێكردوون بە ناوی الله و لە پێناوی الله غەزای ئەوانە بكەن كە كوفریان بە الله كردووە وغەدر وزێدەڕەوی و ژن ومناڵ و بەساڵاچوو و كەسێكی دابرا لە پەرستاگادا بۆ عیبادەت نەكوژن ودارخورما و درەختەكانی تر نەبڕن و خانوو وبیناكان نەڕوخێنن. 

3- غەدر نەكردن: هەمیشە پیغەمبەر صلی الله علیه و سلم كە هێزو سوپاكانی بەڕێ دەكرد بۆ جیهاد كردن دەیفەرمو: (لا تغدروا) واتە غەدر و ستەم و ناپاكی مەكەن، ئەم ڕاسپاردەش بۆ كەسانێك بوو لەگەڵیاندا بكرێت كە لە بنچینەوە موسوڵمان نین، بەڵكو پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم لە فەرموودەی تردا هاتوە كە حاشای لەو كەسە كردووە غەدر بكات وپەیمان بشكێنێت و ڕاسگۆ نەبێت لە قسەو بەڵێنەكانیدا و فەرموویەتی: (من أمَّن رَجُلًا على دَمِه فقَتَله فأنا بريءٌ مِن القاتِلِ وإن كان المقتولُ كافِرًا) البخاري في التاریخ الكبیر وابن حبان و والبزار والطبراني. هەر بۆیە بەهای ئەمەك و وەفا لە دڵی هاوەڵاندا ڕەگی داكوتیبوو، دەگیڕنەوە لە عومەری كوری خەتتاب الله لێی ڕازی بێت، هەڕەشەی داوە لە هێزیكی موسوڵمانان و فەرموویەتی ئەگەر كەسێك بە كافرێك بڵی خۆت بەدەستەوە بدە و مەترسە و دوایی كە كەوتە ژێر دەستی بیكوژێت لە گەردەنی دەدەم. 

4- دووركەوتنەوە لە وێرانكاری وخراپەكردن: جەنگی موسوڵمانان هەرگیز جەنگی وێرانكاری نەبوو وەكو ئەم جەنگانەی ئێستا دگوزەرێت كە دیاردەكانی ژیانی تێدا خاپور دەكرێت، بەڵكو جەگێك بووە مەبەست و ئامانجی پاراستنی ئیسلام و موسوڵمانانی تێدا بووە، أبو بكر الصدیق الله لێی ڕازی بێت هەمیشە ڕاسپاردەی ئەوەی بۆ سوپاكان دەكرد كە (لا تفسدوا في الأرض) خراپە و وێرانكاری لە سەر زەویدا مەكەن، داری بەردار مەبڕن، ئاژەڵەكان مەكوژن، پەرستگاكان مەڕوخێنن ڕاسپاردە مەشهورەكەی ئەم خەلیفە مەزنەش بۆ سوپاكەی ئوسامة الله لێی ڕازی بێت بەرجەستەكەری ڕاستەقینەی ڕەوشتە بەرز و جوانەكانی ئیسلامە تەنانەت لە كاتی جەنگیشدا.. 

5- چاكەكردن لەگەڵ دیلەكاندا: یەكێكی تر لە ڕەوشتە جوانەكانی ئیسلام كە فەرمانی پێ دەكات لە كاتی جەنگدا ئەنجام بدرێت ئەوەیە چاكە لەگەڵ دیلەكاندا بكرێت وهاوكاری بكرێن، چونكە كەسی دیل دەسەڵاتێكی نەماوە و لاوازە و لە ئەوپەڕی پێویستیدایە بۆ یارمەتیدان، الله تعالی لە قورئاندا فەرموویەتی: (وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا ) الإنسان:8. 

6-ئەتك نەكردنی لاشەی كوژراوەكان: پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم قەدەغەی كردووە لاشەی كوژراو ئەتك بكرێت و سووكایەتی پێ بكرێت: (نهی النبي صلی الله علیه و سلم عن النُهبى و المُثَلة) البخارى:2342). سەرەڕای ئەوەش كە بتپەرستەكانی قورەش بە كوژراوی موسوڵمانیان كرد كە لاشەكانیان شێواندن و ئەندامەكانیان دەبڕین، بەلام پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بە هیچ شێوەیەك گۆڕانكاری لەو بنەما ڕەوشتیەدا نەكرد كە نابێت موسوڵمان لاشەی دوژمنەكەشی هەتك بكات و بیشێوێنێت. 

ئەمە هەندێكە لە ڕەوشتە بەرزەكانی ئیسلام لە كاتی جەنگدا و بەدرێژایی سەدەكانیش بە شێوەیەكی كردەیی لە جەنگەكاندا جێبەجێ كراوە، بەڵام دوژمنانی ئیسلام هەمیشە لە جەنگەكانیاندا دژ بە ئیسلام و موسوڵمانان هێڵەكانی ئاكاریان بەزاندووە و هەموو بەها ڕەوشتی و بنەما مرۆییەكانیان پێشێل كردووە كە بە شێوەیەكی ڕواڵەتی دەڵێن گوایە باوەڕیان پێیەتی. 

ئەم باسە بەشیكراوەیی و بەبەڵگەی زیاترەوە لە زۆر لە كتێبەكانی فقه وسەرچاوەكانی تردا باس كراوە، بۆ نموونە، بڕوانە: ماذا قدم المسلمون للعالم بەرگی 1 لاپەڕە 159-162. 

إحسان برهان الدين 

3 جمادى الأول 1445 

١٧ نوفمبر ٢٠٢٣ 

شەریعەتی ئیسلام كۆمەڵێك ماف و بنەمای مرۆیی بڵندی لە خۆگرتووە لە بەزەیی و لە ڕەوشتجوانی بە شێوەیەكی گشتی، نەك تەنها بۆ موسوڵمانان بەڵكو هەموو مرۆڤەكانی تریش دەگرێتەوە، ئایەتەكانی قورئانی پیرۆز و فەرموودەكانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بە ڕوونی هانی بەرجەستەبوونی ئەو ئاكارە بەرزانە دەدەن و فەرمانی پێدەكەن. 

بەڵام لەلای ڕۆژئاواییەكان لەبەر ئەوەی تێڕوانینیان بۆ هەموو شتێك و بۆ هەموو كەسێك لە ڕوانگەیەكی مادیدا خۆی دەبینێتەوە، دەبینیت بەپێچەوانەی ئەوەی كە بەڕواڵەت دەریدەخەن و بانگەشەی بۆ دەكەن، بڕیار و هەڵوێستەكانیان هەمووی نامرۆڤانەیە و دڕندانەیە، بەتایبەتی ڕق و قینیان بەرانبەر ئیسلام و موسوڵمانان ڕق و قینێكی كراوەیە و سنوورێكی بۆ نییە! ئەوەش لە باوو باپیران و لە نووسەر و فەیلەسوف و ناودارەكانیانەوە بۆیان ماوەتەوە، بۆ نموونە فەیلەسوفی ڕۆژئاوایی بەناوبانگ (نیتچە) كە ئەوان شانازی پێوە دەكەن دەڵێت: 

(الضعفاء العجزة یجب أن یُفنوا! هذا هو أول مبدأ من مبادئ حبنا للإنسانية! ويجب أن يُساعَدوا على هذا الفناء) بڕوانە: ركائز الإيمان بين العقل و القلب لەپەڕە 318.  

واتە: لاواز و بێ دەسەڵاتەكان پێویستە لەنێو ببرێن ، ئەوە یەكەمین بنەمایە لە بنەماكانی خۆشەویستیمان بۆ مرۆڤایەتی و پێویستە ئەوانە یارمەتیش بدرێن بۆ مەبەستی ئەو لە نێوچوونە. 

إحسان برهان الدین 

2 جمادى الأول 1445 

2023-11-16 

باوەڕم وایە هەبوونی كتیبخانە لە هەر ماڵێكدا -بەمەرجێك تەنها بەناو كتێبخانە نەبێت و كەم تا زۆر لێی بخوێنرێتەوە - نەك تەنها سەرچاوەیەكە بۆ زانست و مەعریفە وئاماژەیە بۆ ئاست و ڕۆشنبیری خاوەنەكەی ، بەڵكو هۆكار و سەرچاوەیەكیشە بۆ بڵاو كردنەوەی خۆشی و ئاسوودەیی بۆ دەروونیش. 

وەكو خۆم هەمیشە بە بینینی - چجای خوێندنەوەی كتێبەكانم - هەستم بە خۆشی و ئاسوودەیەكی تایبەت كردووە و هەمیشە وەكو كۆمەڵێك هاوڕێ و مامۆستا و خەڵكی دڵسۆز و دانا تەماشایان دەكەم، هەندێ جاریش چۆن بیر لە داهاتوو و حاڵی مناڵەكانم لە دوای خۆم ئەكەمەوە، بەو شێوەش بیر لە چارەنووسی كتێبەكانم لە دوای خۆم دەكەمەوە و حەز دەكەم وەكو ئێستا هەروا بەڕێز پاك و بایەخ پێدراوی بمێننەوە. 

وا هەست دەكەم ئەگەر باسی گەشتی خۆم لەگەڵ خوێندنەوە و كتێب و كتێبخانەكەمدا بە تێروتەسەل بكەم، پێویستم بە نووسینی كتێبێك هەیە بۆ ئەو مەبەستە، كە وا دەزانم كتێبێك دەبێت خۆی لە بەشێك لە یادەوەری و ژیاننامەی خۆمدا دەبینێتەوە، بەڵام هەم بۆ نووسینی كتێبێكی وا و بۆ زۆر پرۆژەی نووسینی تریش ئەگەر الله تەمەنمان بدات كە لە مێشكدا جارێك وەكو خولیا و جارێك وەكو هیوا ئاوات دێت دەڕوا ، حەز دەكەم بە زمانی شیرین و تۆكمەی عەرەبی بیاننوسم كە زمان نییە لەسەر زەویدا شان لە شانی بدات و بڵێت من زمان عەرەبیم. 

ئەمڕۆ خەریكی خوێندنەوەی كتێبێكی بەسوود و دڵڕەفێن بوووم كە  

یەكێك لە نووسەرو كەسە هیممەت بەرزەكانی ئەم سەردەمە نووسیوێتی و لەسەرەتای كتێبەكەیدا دەڵێت: 

كتێبخانەكەم زۆر گەورەیە و لە سێ ژووری گەورەدا جێگام كردووەتەوە، خەمی ئەوە دایگرتووم لە دوای مردنم حاڵی بەچی دەگات وچارەنووسی چۆن دەبێت؟ بەتایبەتی كە میراتگرێكی وام نییە دڵی پێ خۆش بكەم ببێتە خاوەنی كتێبەكان و مافیان بدات و بیانپارێزێت، دەلێت خۆ من دەزانم زوو بێت یان درەنگ دەبێت ئەم ژیانە و كتێبخانەكەشم بەجێ بهێڵم. 

لە دوای تاوتوێكردنی ئەم خەم و خەفەتە لەگەڵ خۆیدا و لێوردبوونەوە و تێڕامان بەوە گەیشت كە كتێبخانەكەی بكات بەسێ بەشەوە: 

یەكەم: دەڵێت: بڕیارمدا بەشێكی كتێبخانەكەم كە كەمترینی سێ بەشەكەیە جیا بكەمەوەو دیاری بكەم بۆ خوێندنەوە و بە ئیزنی الله دەشبێت هەر بیانخوێنمەوە. 

دووەم: بە شیكی تری كە بریتین لە سەرچاوە و كتێبی پێكهاتوو لە جڵد و بەرگی زۆر، وەكو كتێبەكانی تەفسیر و فەرموودە و فیقهو زمان، ئەوانە بۆ ئەوە نین هەمووی لەسەرەتا تا كۆتایی بخوێنرێنەوە بەڵكو لە كاتی پێویستدت بۆیان دەگەرێمەوە، 

سێیەم: بەشی سێیەمیش لە كتێبخانەكەی دەڵێت بڕیارمدا بەسەر هەر هەموو كتێبەكانیدا تێپەڕم و گوزەرێك بەناو لاپەڕەكانیان و پێشەك و كۆتایی و سەرەباسەكانیاندا بكەم وبزانم باسی چی دەكەن و شارەزاییەكی پوختیان لەسەر بەدەست بهێنم و هەندێكی كە بزانم سوودی تایبەتیان هەیە و پێویستم پێیان ئەبێت ج بە مەبەستی خوێندنەوە یایان بكەمەوە. 

دەلێت لەم پۆلێن كردنەی كتێبەكانم سوودمەند بووم و لە ڕووی دەروونیشەوە هەستم بە خۆشی و بە ئاسوودەیی كرد، چونكە هەموو جارێك كە دەچوومە ناو كتێبخانەكەمەوە تووشی ئازار و ناخۆشییەك دەبووم. سەبارەت بەوەش كە میراتگرێكی شاییستە و شیاوی بۆ خاوەندارێتی ئەو كتێبە زۆرانە نییە دەلێت ئومێدەوام الله عزوجل ئەو كێشەشمە بۆ چارەسەر بكات و میراتگرێكی ئەو كتێبخانەیەم پێ ببەخشێت. 

من وا دەزانم خۆشویستنی كتێب و بەسەر بردنی بەشێك لە تەمەنی مرۆڤ لە هاوڕێتییاندا زۆر جار دەكرێت وەكو نیعمەتێك تەماشا بكرێت، بەتایبەتی ئەگەر كتێبەكان بۆ خوێندنەوەو كارپێكردن و بەرچاوڕوونی بن، زێدەڕەویش نییە بڵێم: 

من وەكو خۆم كتێبەكانم كەلێنی زۆریان لەم ژیانەدا بۆ پڕ كردوومەتەوە، هەر دەمێك هەستی غەریبی و تەنهایی لەم ژیانەدا بەسەرمدا زاڵ بووبێت، یان كەمی هاوڕێ و هاوبیر ودڵسۆزان ئازاری دابێتم، لە دوای دڵخۆشی بە قورئان و كتێبەكانی فەرمودە، قەرەبووی ئەو ئازار و ناخۆشییانەم لە كۆی كتێبخانەكەمدا بینیوە و لەگەڵ پەرتووكەكانمدا دانیشتووم هەر وەكو چۆن لەگەڵ میوان و خەڵكی زانا و دانا و بەتوانادا دادەنیشم و دڵم بەدیاریان شاد دەبێت. 

هیوادارم هەركێ كتێبخانەی نییە، بە زووترین كات ئەگەر بەكەمترین كتێبیش بووە دەست بە پێكەوەنانی كتێبخانەكەی بكات، هاوشێوەی باخێك كە پێویستە باخەوانەكەی لە ناشتی نەمامی بچووك و چاندنی گوڵ و داری بەرهەمدار دەست پی بكات تاكو دەگاتە ئەو سوود و دەرەنجامەی كە لێی چاوەروان دەكرێت . 

إحسان برهان الدین 

21 ربيع الآخر 1445 

2023-11-5 

جیاوازی موسوڵمان لەگەڵ غەیری موسوڵماندا ئەوەیە موسوڵمان خاوەن بەرنامە و مەنهەجێكە لە ژیانی دونیادا لەسەری ڕێدەكات و لە هەموو پرسێكی گەورە وبچووكدا كە دێنەڕێی بۆی دەگەڕێتەوە و لە ڕۆشنایی بنەماكانی بیروباوەر و عەقیدەكەیدا كە لە كیتاب و سوننەت وەردەگیرێن دەبێت ڕووداوەكان وكەس و كەسایەتی و كۆمەڵ و لایەیەنەكان هەڵسەنگێنت و لێیان تێبگات. (وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ۗ) الأحزاب:36. 

سەبارەت بەوەی كە لە ئێستادا لە فەلەستین دەگوزەرێت، پێم باش بوو بەچەند خاڵێكی كورت هەڵوێستی موسوڵمانی لێ ڕوون بكەمەوە بەوەی كە باوەڕم وایە ئەركی سەرشانێتی ئەنجامی بدرێت: 

1- هەڵوێستی موسوڵمان لە جولەكە و لە نەساڕا و موشریكان و هەموو دوژمنێكی ئیسلام هەڵوێستێكی عەقیدەییە و نەگۆڕە، لە ئایەتەكانی قورئان و لەسوننەتەوە سەرچاوەدەگرێت، كە بریتییە لە ڕق لێبون و دژایەتی كردنی بێ باوەڕان و دەبێت موسوڵمانان وریابن لەوەی هیچ خۆشویستن وهاوسۆزییەكیان لەگەڵ جولەكە و هیچ بێباوەڕ و موشریكێكدا نەبێت، چونكە ئەوانە الله بە دوژمنی خۆی و موسوڵمانان وەسفی كردوون، (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ) الممتحنة:1. الله ڕقی لە هەركەسێكە دوژمنانی خۆی و دینەكەی خۆش بوێت، یان هاوسۆز وهاوهەڵوێست بێت لە گەڵیاندا، ئایەتەكانیش لەم بارەو زۆرن. 

2- هەڵوێستی موسوڵمان لە برای موسوڵمان لە هەر زمان و نەتەوەو ڕەگەزێك بن، دەبێت هەڵوێستی برایەتی و خۆشویستن و پشتگیریكردن بێت بەوەی كە لە توانایدا هەیە، ئەوەش بەشێكی سەرەكییە لە عەقیدەی موسوڵمان پێی دەوترێت (ولاء) وەكو چۆن رق لێبوونی بێ باوەڕان پێی دەوترێت (براء). كەواتە سەبارەت بەمەی ئێستا لە فەلەستین ڕوو دەدا موسوڵمان جگە لە بەری بوون لە جوولەكە و دژایەتی كردنیان ئەگەر بە ڕق لێبوونی دڵی و دوعا كردنیش بووە لە دژیان هیچ هەڵوێستێكی تری لێ پاوەڕوانەناکرێت. 

3- ئەگەر بمانەوێت بنەمای برایەتی ئیسلام و (الولاء والبراء) لەسەر ئەوەی كە لە غەززە وفەلەستیندا ڕوودەدات جێبەجێ بكەین زۆر بە ڕاشكاوی و بە كورتی بەم شێوە دەبێت: جولەكە دوژمنی الله و دینی ئیسلام و موسوڵمانانن، لەگەڵ ئەوەشدا مێژوویەكی ڕەشیان لە خیانەت و لە زوڵم و ستەم بەرانبەر موسوڵمانان بە گشتی و بەرانبەر موسوڵمانی فلسطین بەتایبەتی هەیە، لە درێژایی سەدەی بیستەمەوە تاكو ئێستا چەندین كوشتارگەو وقەتڵ و عامی ئەوانیان كردووە كە دەستیان لە ژن و مناڵ و پیروپەككەوتەی موسوڵمانیش نەپاراستووە، ئەوان دوژمنێكی سەرسەختی ئیسلام و موسوڵمانانن، بۆیە واجبی ئیمانی سەر شانی هەموو موسوڵمانێك ئەوەیە لێیان بەری بێت و بەوەی كە دەتوانێت دژایەتییان بكات و هیچیشی پێ نەكرێت لە دڵەوە رقی لێیان بێت و بە زمانی لە دژیان بوەستێتەوە ودوعایان لێ بكات. 

4- جێبەجێكردنی بنەمای (الولاء والبراء) سەبارەت بە موسوڵمانانی غەززەش كە ستەمیان لێ دەكرێت و بەناحەق دەكوژرێن و بریندار دەكرێن و ماڵ و حاڵیان وێران دەكرێت ئەوەیە موسوڵمان بەوەی لە توانایدا هەیە سەریان بخات و هاوسۆز بێت لەگەڵیاندا و بەو كارەساتەی كە هاتووە بەسەریاندا دڵتەنگ بێت ودڕەندەیی جولەكە دەربخات و شەرمەزار بكات و هەر هیچیشی پێ نەكرێت بە نزاو پاڕانەوەو دەربڕینی هاوسۆزی لەگەڵیاندا هەڵوێستی موسوڵمانانەی خۆی نیشان بدات. 

5- لەبەر ئەوەی ئێمە وەكو كورد دوورین لە واقیعی ڕووداوەكان و تەنها لە ڕێگەی ڕاگەیاندنەكانەوە زانیارییەكانمان پێ دەگات وهەندێ حەقیقەتمان لێ دەشاردرێتەوە، هەروەها لەبەر ئەوەی ئێمە قەومێكی بە سۆز وعاتیفە گەرم دەبین و هەستی نەتەوایەتی لامان بەهێزە بەبێ ئەوەی بە ئیسلامیشوە پابەند بێت، بۆیە دەبێت موسوڵمان خۆی جیابكاتەوە بەوەی كە سادە وساكار نەبێت لە بیركردنەوەو تێگەیشتی ڕووداوەكاندا و لەوە وریابێت بە شێوەیەكی گشتی و بە ڕەهایی و بەبێ قەید و شەرت بۆ مەسەلەی گەورەو هەستیار هاوسۆزی دەربڕێت، بۆ نموونە لەناو خەڵكی غەززە و فەلەستیتندا خەڵكانێك هەیە بەلێ دژایەتی ئیسڕائیل دەکەن بەڵام كارەكەیان لەڕوانگەیەكی قەومییەوە ئەنجام دەدەن و لەبنچینەوە باوەڕیان بە ئیسلام نییە یان وەكو كەلتور و هێمایەكی نەتەوایەتی لێی دەڕوانن نەك وەكو عەقیدەو بەرنامەیەک بۆ ژیان، ئەوانە هەموو ڕووداوەكان لە ڕوانگەی ململانێیەكی نەتەوایەتیەوە تەماشا دەكەن، خۆشویستن و پشتگیری ئەوانەش با دژی ئیسڕائیلیش بن هەر درووست نییە، نابێت هەركێ دوژمنی ئیسڕائیل بوو ئیتر بەبرای خۆمانی بزانین، بەڵكو تۆ وەكو موسوڵمانێك پێوەرت هەیە بۆ برایەتی و بۆ خۆشەویستی كە بریتییە لە پێوەر وفلتەری عەقیدە. 

6- مادام ئیسڕائیلیەكان جولەكەن وخاوەنی مێژوویەكی ڕەشن لە ستەم و لە مەسەلەی مافی مرۆڤدا و جولەكەش بە دەقی قورئان دوژمنی ئیسلام و موسوڵمانانە، كەواتە هەركێ لێی بدات و زیانی پێبگەیەنێت ئێمەی موسوڵمان دەبێت پێمان خۆش بێت بەلام پێخۆش بوون مەعنای ئەوە نییە خۆشەویستیمان بۆی هەبێت و وەلائمان بۆ ئەوان بێت تەنها لەبەر ئەوەی دژایەتی جولەكە دەكەن. بۆیە نەك تەنها دڵمان بەوە خۆشە حماس گورز لە ئیسڕائیل بوەشنێت، بەڵكو پێمان خۆشە ئەگەر ئیسڕائیل لەگەڵ دەوڵەتێكی كافری وەكو خۆیشیاندا بەشەڕدا بێن دوژمنەكەیان بەسەریاندا سەربكەوێت. 

7- ئەوەی كە لە غەززەدا دەگوزەرێت كارەساتێكی گەورەیە، دڕەندیی جولەكە دەردەخات و حەقیقەتی هەڵویستی جیهانیش لە پشتگیریكردنی لەناوبردنی موسوڵمانان بەرجەستە دەكات، هەروەها شاهیدە لەسەر ئەوەی كە موسوڵمانان لەم سەردەمەدا بە نامۆترین قۆناغەكانیاندا تێدەپەڕن وخودی ئیسلام لە ئەوپەڕی نامۆیی وغەریبیدایە کە هاوشێوەی لە درێژایی مێژوودا نەبووە، چونكە هەموو زلهێزەكانی ئەم سەردەمە بۆ كوشتن و قڕ كردنیان بەڕۆژی ڕوناك كۆكن، ئەمەش پێویستە ڕاستی هەڵوێستی ئەو زلهێزانە بۆ موسوڵمانان بسەلمێنێت وچیتر بە دروشمە بریقەدارە ناڕاستەكانیان فریو نەخۆن. 

8- بزوتنەوەی حەماس خەڵكێكی ڕەسەنی فەلەستینی و ئازان، ئەوەی کە پێی هەڵدەستن بەناو ئیسلامەوە دەیکەن، بەغیرەتن، خاوەن ئەزموونی جەنگ و لەخۆبوردە وقوربانیدەرن، دوژمنی سەرسەختی جولەكەن لە ئیسڕائیلدا، هەموو ئەوانە ڕاستن، بەڵام مەنهەجی بزوتنەوەی حەماس لە عەقیدەدا چۆنە؟ 

حەماس سەربەكێیە و پیاوی چ لایەنێكە؟ 

یارمەتی لە كێ وەردەگرێت و ئایا في سبیل الله ئەو چەك و یارمەتیانەی پێشكەش دەكرێت وهیچ داواكاری و مەرجی تری لەپشتەوە نییە كە لەگەڵ عەقیدەی ئیسلامدا ناكۆك و دژواربێت؟  

ئایا دەرەنجامی هەندێ لە كارەكانی حەماس دەچێتە گیرفانی كێ و لە كۆتاییدا چۆن دەبێت وسەر لە چییەوە دەردەكات؟ 

داهاتوو چ نهێنییەك دەربارەی پەیوەندییەكانی حەماس لەگەڵ هەندێ لایەندا دەردەخات وئەگەر سبەی سیاسەتی ئەو لایەنانەی كە پاڵپشتی حەماسن بەو شێوە بوو لەگەڵ ئیسڕائیل سازش بكەن حەماس هەڵوێستی چۆن ئەبێت؟ 

ئەمانەو زۆر پرسیاری تر دەكرێت بوترێت ئەوەیان مەسەلەیەكی ترە و قابیلی قسە لەسەر كردنەو نابێت لەگەڵ بابەتەكانی تردا تێكەڵ بكرێت و بەعاتیفە بڕیاری لەسەر بدرێت! چونكە قبوڵ كردن و ڕەتكردنەوەی هەر مەسەلەیەك دەبێت لە ڕۆشنایی و ڕێنوێنی عەقیدە و بیروباوەری ئیسلامیدا بێت و شتێك نییە هەروا بە عاتیفە و بەبێ وردبوونەوە لە حەقیقەتی ڕووداوەكان و ئەوەی كە لە پشت پەردەدا ڕوو دەدات موسوڵمان بتوانێت لە خۆیەوە بریاری لەسەر بدات. 

بەداخەوە دەیڵێم و باوەڕم وایە دەبێت هەموو موسوڵمانێك لەسەر ئەم بیروباوەڕە بێت: 

حماس بەم بیروباوەڕ و پاشكۆییەی كە ئێستا هەیەتی بەردەوام بێت و لەسەر ئەو بەرنامە هەڵەی خۆی بمێنێتەوە وعەقیدەی خۆی ڕاست نەکاتەوە، نەك چەند ساڵێك جارێك دەستێك لە ئیسڕائیل بوەشێنێت و ئیسڕائیلیش ئەوە بكاتە بەهانەی لەناوبردنی هەزاران موسوڵمان و قەتڵ و عام كردنی خەڵكی غەززە، بەڵكو ئەگەر حەماس بتوانێت ئیسڕائیل لەناو بدات و لەسەر نەخشە بیانسڕێتەوە ، تاكو ئەو كاتەی نەگەڕێتەوە سەر عەقیدەی كیتاب و سوننەت و وەلائوبەرائی خۆی چاك نەكات و تەبەعییەتی بە پێی قورئان و سونەت درووست نەكاتەوە وتەوبە لە لادانەکانی خۆی نەکات، هەر هەڵەیە و موسوڵمان بۆی نییە پشتگیریان بكات و هەر دەبێت نیشانەی پرسیاریان لەسەر دابنرێت. 

بەڵام كە حەماس لە ئیسڕائیل بدات و زیانیان پێ بگەیەنێت، پێمان خۆشە؟ بەلێ ئەوەیان مەسەلەیەکی ترەو زۆریشمان پێ خۆشە و حەزیش ناكەین لەبەرانبەر ئیسڕائیلدا هەرگیز شكست بهێنن، نەک لەبەر ئەوەی لەسەر مەنهەجێکی ڕاستن نەخێر، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەکرێت الله حماس زاڵ بکاتە سەر جولەکە و ژیانیان لێ تاڵ بکەن. 

بەڵام لەبەر ئەوەی لە عەقیدەدا خاترگرتن و چاونووقاندن وخۆ گێل كردنی تێدا نییە، دەبێت ڕاشكاوانە بڵێین: حەماس لە عەقیدەیدا هەڵەی زۆرەو دەبێت خۆی چاك بكاتەوە، ئەگەر نا موسوڵمان دەبێت وریای هەڵوێست و پشتگیری كردنیان بێت، نەوەك بە پشتگیری كردنی بۆ ئەوان بێ ئەوەی بەخۆی بزانێت بچێتە بازنەی پشتگیری كردنی هەندێ هێز ولایەنەوە كە هەرگیز خۆشیان بە موسوڵمانان و بە ئەهلی سوننەت و جەماعەتدا نایەت و لە ڕاستیشدا موسوڵمانیش دەبێت ژیر ولێزان بێت و لە هاوكێشەكان تێبگات و دوورترین كەس بێت لە گێلی و نەفامی و لەوەی لە ڕێگەی ختوكەدانی عاتیفەوە بەكاربهێنرێت وهەڵەی پێ بكرێت. 

9- بنەماكانی دین بەتایبەتی پرسەكانی عەقیدەو بیروباوەڕ هەمووی دیاریكراون وهیچ حیزب و لایەن و تاقمێك لە ژێر هیچ پاساوێكدا بۆی نییە بە ئارەزووی خۆی دەستكارییان بكات، بۆ نموونە بچێت لەگەڵ دوژمنێكی ئیسلامدا هاوپەیمانێتی ببەستێت بۆ سەرخستنی ئیسلام!  

یان لە پێناو ئامانجێكی بەرز و پیرۆز دا وەكو بەرگری كردن لە ئیسلام و موسوڵمانان بچن هێڵە سوورەكانی عەقیدەو بیروباوەڕ ببەزێن خۆڵ لە چاوی خۆیان وموسوڵمانان بکەن، خۆ ئەگەر كارێكی لەو شێوەیان كرد لەو حاڵەتەدا موسوڵمان بۆی نییە پشتگیرییان بكات با هەرچەند ڕواڵەتی كارەكانیان باش و پەسەندیش بێت. 

10- لە كۆتایی ئەم چەند خاڵەدا ناوەڕۆك و ئامانجی ئەم نووسینە بە كورتی دووبارە دەكەمەوە: جولەكە وهەر موشریكانێكی تر دوژمنی ئیسلام و موسوڵمانانن و ڕق لێبوونیان و دژایەتی كردنیان و خۆشحال بوون بە شكستیان دەبێت وەكو دین و ئیمان و ئەركی موسوڵمانێتی تەماشا بكرێت.  

سەبارەت بە موسوڵمانانی غەززە و هەر موسوڵمانێكی تری چەوساوە لەسەر زەویدا، هاوخەمی و نواندن و هەڵوێستی برایانە ودوعا بۆ كردنیان ئەركی سەر شانیانە و بەشێكە لە عەقیدەكەیان، چونكە واجبە لەسەریان هەموو موسوڵمانێك بەبرای خۆیان بزانن. 

بەڵام ئەوانەی كە لەم ڕووداوانەدا ڕۆڵ دەگێڕن وەكو حەماس وهاوشێوەکانی بەڵێ پێمان خۆشە كە زیان بەو دوژمانانەی الله و ئیسلام و موسوڵمانان بگەیەنن وحەزیش ئەكەین سەركەوتوو بن وجولەکە زاڵ نەبنە سەریاندا، بەڵام ئەوە نابێت وامان لێ بكات لە هەر هەڵە و لادانێكی عەقیدی و هاوپەیمانێنتییەكی دژوار لەگەڵ قورئان و سوننەتدا لەوان قبوڵ بكەین و چاوپۆشی لێ بكەین، ئیسلام ماڵی باوكی كەس نیە و دینێكە خاوەنی خۆی هەیە و ئەو خاوەنەش بەرنامەیەكی تێروتەسەلی دابەزانددووە هیچی بەجێنەهێشتووە پێویست بێت و باسی نەكات: (كِتَابٌ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِّقَوْمٍ يَعْلَمُونَ . بَشِيرًا وَنَذِيرًا فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ). فصلت:3-4. 

ئەگەر چاكەیەكت بۆ كەسێك كرد و یارمەتییەكتدا، یان كارێكت بۆ ئاسان كرد و بارێكت بۆ ڕاست كردەوە، یان هەر هەڵوێستێكی باشت لەگەڵیدا نواند، باشترە و جوانترە بە هیچ شێوەیەك جارێكی تر باسی ئەو كردەوە چاكەت نەكەیت ولەبیر خۆتی ببەیتەوە! نە لەلای كەسی چاكە لەگەڵ كراودا و نە لەلای كەسی تر، بۆ ئەوەی چاكەكەی خۆت پوچەڵ نەكەیتەوە و بە باسكردنی دەرگای ڕوپامایی لە خۆت واڵا نەكەیت. 

هەندێ لە زانایان دەلێن تەنانەت ئەگەر چاكەت لەگەڵ كەسێكدا كرد داوای دوعای خێریشی لێ مەكە، چونكە ئەوەش لەوانەیە بەناڕاستەوخۆ ببێت بە جۆرێك لە منەت كردن و چاكە بەچاودان بۆ ئەو كەسە. 

ئەگەر تەماحی ئەوەت هەیە ئەو چاكەی كە كردت خێر و بەروبومی قیامەتی لێ بدوریتەوە وچاوت بڕیوەتە پاداشتەكەی و ئەوەش مافی خۆتە، بەو كەسە مەڵێ هیچم لێت ناوێت تەنها دوعای خێرم بۆ بكە! ئەو قسە لەوانەیە ئازاری بدات، چونكە بتەوێت و نەتەوێت ئەوە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ وەكو ئەوەیە چاكەكەت بدەیتەوە بە چاویدا ومنەتی بەسەردا بكەیت، الله لە قورئاندا فەرموویەتی: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَذَى) البقرة:222. واتە: ئەی ئەوانەی ئیمانتان هێناوە و دڵتان بە پاداشتی لای پەروەردگارتان خۆشە، خێر و بەخشینەكانتان بە باسكردنی و بە منەت كردن و چاوەڕێكردنی سوپاس و ستایش و ڕازیبوونی خەڵكی بەتاڵ مەكەنەوە. 

لە جیاتی ئەوە، خۆت دەست لە پەروەردگارت بەرز بكەرەوەو بڵێ: یا الله لەبەر ئەو چاكەی كە لە پێناو تۆدا لەگەڵ فڵانە كەسدا كردم وهیچ مەبەستێكم نەبوو جگە لە ڕەزامەندی تۆ نەبێت، ڕەحمم پێ بكە و سۆرزو بەزەیی خۆتم بەسەردا بریژە و لە گوناهەكانم خۆش بیت، ئەمەیان زۆر لەوە باشترە بەو كەسەی چاكەیەكت لەگەڵیدا كردووە بڵێی دوعای خێرم بۆ بكە، یەعنی وەكو ئەوەیە وتبێتت: من یارمەتی تۆم دا و بەكەڵكت هاتم ، تۆیش دوعای خێر بۆ من بكە با الله بەو خێركردنەم بەتۆ ڕەحمم پێ بكات و پاداشتم بداتەوە! 

لە ڕاستیدا دەرگاكانی ڕیایی و ڕوپامایی ئەوەندە شاراوەو زۆرن و لە جێگەی وا لێمان دەكرێتەوە، هەر بیرمان بۆی ناچێت كە شەیتان لەو شوێنەشدا لە بۆسەدا بێت بۆمان. 

إحسان برهان الدین 

24 ربيع الأول 1445         

موسوڵمانی ئەم سەردەمە، ڕاستتر بڵێین زۆربەیان، لە ناخەوە ڕوخاون و بەردەوام هەست بەبەزین و كەمی دەكەن، شارەزایان و ئەوانەی بەدواداچوونیان بۆ ئەم دەردە كوشندەیە كردووە زۆر هۆكاریان باس كردووە لێرەدا هەندێك لە دیارترینیان دەخەمەڕوو: 

1- موسوڵمانان تووشی بێ هیوایی بوونە لە گۆڕینی واقیع، پێیان وایە كار لە كار ترازەوە هیچیان پێ ناكرێت و بارەكە نەك تەنها لار بوەتەوە بەڵكو كەوتووە و تازە بەكەس ڕاست نابێتەوە. دەڵێن هەوڵی گۆڕانكاری وەكو فووكردنە بە خۆڵە مێشدا. 

2- خەڵكی هەمیشە تەماشای كەسانی لەخۆیان لاوازتر و خراپتر دەكەن، ناچن چاو بكەن لە كەسانی لەخۆیان بەرزتر و بەهێزتر و خاوەن كەسایەتی تۆكمەتر ، بەو شێوەش نەك بەرەو پێش ناچن بەردەوام پاشەكشەش دكەن. 

3- یەكێك لەدەردە كوشندەكانی موسوڵمانان لەم سەردەمەدا لاسایكردنەوەیە، بۆ نموونە تەماشای هەموو شتێكی ڕۆژئاوا بە گەورەو مەزن دەكەن، تەنانەت ئەكتەر و یاریزان و نزمترین مرۆڤەكانی سەرزەوی لەبەر ئەوەی ڕۆژئاوایین لە خۆیان بەباشتر و بە پێشكەوتووتر و بە مەزنتریان دەزانن و بەچاوێكی گەورەوە سەیریان دەكەن. بۆیە ئەوەی داهێنان بێت نییانە. 

4- كاتێك گەشت دەكەن بۆ ئەوروپا و ئەمریكا ودەگەڕێنەوە، ئەوەندەی تر ئەوانیان لەلا گەوەر دبێت و خۆیان و میللەت و كەلتور و هەموو شتێكی خۆیانیان لەبەرچاو دەكەوێت، چاویان تەنها ڕواڵەت دەبنێ و لە ناوەڕۆك و جەوهەر بێ ئاگان. 

كاتی خۆی سید قطب بەڕەحمەت بێت - ب پێچەوانەی ئێمەوە - كە سەردانی ئەمریكای كرد حەقیقەتی ڕۆژئاوای بۆ دەركەوت و داوای كرد لە موسوڵمانان لەبەرزایی ئیسلامەوە تەماشای شارستانی ئەوان بكرێت نەك خۆیان بەكەم بزانن وا بزانن ئەوان لە بەرزاییدان ( پێت كرا كتێبی أمریكا التي رأیت بخوێنە). 

5- ڕازی بوون و خۆبەدەستەوەدان بۆ واقیعی تاڵی ئەم سەردەمە كە هەرگیز نابێت موسوڵمان پێی ڕازی بێت و دەبێت ئەوەندەی پێ دەكرێت خەریكی گۆڕانكاری بێت، پێویستە وا بزانێت كار و كۆشش لەسەر ئەوەو دەرنجام لەلای الله یە. 

6- زۆربەی موسوڵمانان وایان لێ هاتووە شەرم لە ئیسلامەكەی خۆیان دەكەن، شانازی بە دینەكەیانەوە ناكەن، تەنانەت نایانەویت هیچ دیاردەو سوننەتێكی ئیسلامیشیان پێوە دیار بێت، خاوەن كەسایەتییەكی بەهێزی ئیسلامی نین كە هیز و توانایان لە قورئان و سوننەتەوە وەربگرن، بەڵكو هەر نازانن قورئان و سوننەت بە ڕاستەقینە چییان تێدایە، و خوێندنەوەشیان بۆ ئەو دوو سەرچاوە بەبێ ێگەیشتنە و بەسەر ئایەت و فەرموودەكاندا تێدەپڕن. وایان لێ هاتووە بەدوای ئەوەدا وێڵن پێیان بوترێت كەسێكی هاوچەرخ و مۆدێرنە و مەبەستیانە كە خۆیان وا دەربخەن ئیسلامیان بە توندی نەگرتووە و بەڵكو زۆر بەشلی و بە مۆدێرنەیی، بەكورتی عەلمانیەكی دەمامكدارن و پۆشاكێكی ئیسلامی تەكیان ئەویش بەشەرمەوە لەبەر كردووە! 

7- موسوڵمانی ئەم سەردەمە هیچ ئامانجێكی گەورەی بۆ خۆی دیاری نەكردووە، بەرنامەیەكی نییە كۆششی بۆ بكات، لە ژیانی دونیادا نگرۆ بووە، تاكو دەمرێت ناتوانێت بە چارەكێكی هیوا و ئەواتە دنیاییەكانیدا بگات بۆیە دەمرێت و فریای هیچ نەكەوتووە و هیچ كۆششێكی بۆ دینەكەی نەكردووە و هەر خەریكی پارە پەیدا كردن و بایەخدان بووە بە ژیانی دونیا. ئەگەر نوێژ و ڕۆژوو بكات و زەكات دەربكات ئیتر وا نازانێت هیچی تری لەسەرە و وا گومان دەبات ئیسلام قرزاری ئەو بێت ! 

8- هەندێكی تریش لەوانەی كە گوایە بانگەواز بۆ ئیسلام ئەكەن، هەمیشە خەریكی بەرگریكردنن لە ئیسلام و وەڵامی گومان ئەدەنەوە و خەریكی پاكانە كردنن بۆ ئیسلام لە دژی نەیارەكانی، هەمیشە وا تەماشا دەكەن ئیسلام لە قەفەسی تۆمەتباریدایە و ئەوانیش بوونەتە پارێزەر بۆی، بۆچی پیغەمبەر صلی الله علیه وسلم نۆ خێزانی هەبوو، بۆچی ئیسلام دەستی دز دەبڕێتەوە، بۆچی ئیسلام لەدژی بێ باوەڕان جیهاد ڕادەگەیەنێت و زنجیرەیەكی دوورودرێژ لە گومان و لاوازی كە لە خەیاڵیدا هەیە سەبارەت بە ئیسلام و بەردەوام خەریكن بەرگری لێ دەكەن، وەكو ئەوەی ئیسلام كۆمەڵێك عەیب وعار و كەم وكوتی بێت. 

9- موسوڵمانی ئەم سەردەمە ئیسلام وەكو كێشە و وەكو قضیة یەك تەماشا ناكات بیكات بە خەم و بە خولیای خۆی كاری بۆ بكات و بانگەوازی بۆ بكات و قوربانی بۆ بدات و ڕاستییەكانی قورئان و سوننەت دەربخات وباس بكات، بەڵكو ئیسلام بەبەرچاوییەوە لەنێوبچێت ئەو باكی نییە و ئەڵێت من چیم پێ دەكرێت، خوا خۆی با دینی خۆی بپارێزێت (بە زمانی سەر وا نالێت بە زمانی حاڵ وا دەڵێت). 

10- سەرسام بوونی موسوڵمانان بە ناحەزانی ئیسلام گەیشتووە بەوەی حوكم بە شەریعەتی الله ناكەن و سونەتی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لەناویاندا لە ئەوپەڕی نامۆییدا و كار بە یاسا و ڕێسای ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات و قسە و بەرنامەی مرۆڤەكان دەكەن و خۆیشیان بە موسوڵمانی عەیار بیست و چوار ئەزانن تەنها لەبەر ئەو نوێژ و عیبادەتانە كە دەیكەن و ئەو هەموو كەمتەرخەمییەش كە لە ئیمان و لە عەقیدەدا هەیانە هەر بەخەیاڵیشاندا نایەت. 

جا وەرە ئیمان بەو شێوە لاواز بێت و ناخیان پڕی لەترس بێت و بەو شێوە سەرسام بن بە ڕۆژئاواو بەهەموو دوژمنێكی ئیسلام و زانستی شەرعیشیان نەبێت و عیبرەت و پەندیش لە میژوو وەرنەگرن، ئیتر چۆن موسوڵمانێكی ناخ ڕوخاوو بەزیویان لێ دەرناچێت ، مەخابن ئەمە حاڵی زۆرینەیە نەك هەموویان، چونكە ئوممەتی ئیسلام هەرگیز خەڵكانی باش و چاكساز و خۆیەكلاكەرەوەیان بۆ ئیسلام لێ نابڕێت، بەڵام ڕێژیان زۆر كەمە و بەردوام لە كەمبوونیشدان. 

إحسان برهان الدین 

23 ربيع الأول 1445 

زانایان بەراوردیان كردووەوە بۆیان دەركەوتووە بە شێوەیەكی گشتی زانستی بەسوود لە زۆر ڕووەوە لە ماڵ و سامان باشترە، ابن القیم لە كتێبی (مفتاح دار السعادة)دا زۆر لە خاڵەكانی پەسەند كردنی زانست بەسەر دەوڵەمەندیدا دەگێڕێتەوە منیش لێرەدا چەند لایەنێكی ئەو بەراوەردەتان بۆ هەڵدەبژێرم و لێرەدا دەیانخەمە ڕوو: 

1- زانست میراتی پێغەمبەرانە علیهم السلام، بەڵام ماڵ و پارە میراتی پادشا و دەوڵەمەندەكانە. 

2- زانست پارێزگاری لە خاوەنەكەی دەكات، بەڵام خاوەن پارە دەبێت ببێت بە پاسەوانی پارەكەی. 

3- ماڵ و سامان بە لێ خەرج كردن كەم دەكات و لەنێو دەچێت، بەڵام زانست بەبەخشینی گەشە دەكات. 

4- كەسی پارەدار كە دەمرێت پارەكەی لێی جیا دەبێتەوە، بەڵام زانست لەگەڵ خاوەنەكەی دەچێتە ناو گۆڕەوە. 

5- پارە وماڵی دونیا بە چاكەكار و خراپەكار و بە ئیماندار و بەبێ ئیمان دەدرێت، بەڵام زانستی شەرعی بەسوود تەنها بە كەسی چاكەكار و ئیماندار دەبەخشرێت. 

6- زانا هەموو كەسێك پێویستی پێیەتی، بەڵام دەوڵەمەند زیاتر خەڵكی دەست كورت و نەبوو پێویسیان پێیەتی. 

7- دەروونی مرۆڤ بە بەدەستهێنانی زانست ئاسوودە و پاك و پاراو دەبێتەوە، بەڵام بە دەوڵەمەندی و بە هەبوونی ماڵ و سامان زۆر جار تووشی ڕەزیلی دەبێت وبەرچاوی تەسك دەبێت. 

8- هەبوونی پارەو ماڵ و سامان مرۆڤ بەرەو خۆبەزلزانی و بوغرایی دەبات، بەڵام زانستی شەرعی مرۆڤ بەرەو خۆ بەكەم زانین و تواضع وبەندایەتی الله دەبات. 

9- گوێڕایەڵی و پابەندبون بە شەرع لەڕیگەی زانستەوە دەبێت، زۆربەی گوناه وتاونەكانیش لە رێگەی زۆریی پارەوە دەبێت. 

10- ماڵی دونیا خاوەنەكەی دەكات بە كۆیلەی خۆی، بەلام زانست خاوەنەكەی دەكات بەبەندەی الله. 

11- دەوڵەمەند بایەخی لە پارە و موڵك و سامانەكەی وەردەگرێت، ئەگەر لەدەستیدا هەمو شتێك لە دەست دەدا، بەڵام زانست هەمیشە خاوەنەكەی بەرەو سەربەرزی دونیا و دواڕۆژ دەبات، ئەگەر كار بەو زانستەكەی بكات. 

12- دەوڵەمەندبوون وابەستەیە بە ترس و خەم و پەژارەوە، خاوەنەكەی لە دڵەڕاوكێ و ترسدایە پێش دەستكەوتنی، كە دەستیشی دەكەوێت ئینجا ترسی لەدەستدانی هەیە، تاكو پارەشی زۆرتر بێت ترسی لەسەری زۆرترە، بەڵام دەوڵەمەندی لە زانستدا وابەستەیە بە ئاسوودەیی و خۆشی و دڵنیایی. 

13- هەركێ لەبەر پارەو سەروەتەكەی ڕێزی لێ بگیردرێت بە لەدەستدانی سامانەكەی ڕێزو پلەوپایەكەشی لەدەست دەدات، ئەو كەسەش لەبەر زانستەكەی ڕێزی لێ بگیردرێت پلەو پایەی لەدەست نادات تاكو ئەو كاتەی مافی ئەو زانستە بدات. 

14- دەوڵەمەندی پارە وا لە خاوەنەكەی دەكات حەزی بەمردن و بە لیقای پەروەردگاری نەبێت، چونكە پێی ناخۆشە نازو نیعمەت و خۆشییەكانی بەجێ بهێڵێت، بەڵام زانستی شەرعی لیقای الله لە لای خاوەنەكەی خۆشەویست دەكات. 

15- دەوڵەمەندەكان بە مردنیان باسیان دەبڕێتەوە وپاش ماوەیەك فەرامۆش دەكرێن، بەڵام زانایان بە مردینان باس و پلەو پایەیان بەرزتر دەبێتەوە. 

پێویستە لە كۆتاییدا بڵێم:  

ئەمەی كە باسمان كرد لێرەدا شیكردنەوە و قسەی زیاتر هەڵدەگرێت و ئەو مەسەلە بەڕەهایی وهەمیشە بەو شیوە نییە، چونكە ئەو خاوەن پارەی لە الله بترسێت و مافی پارەكەی بدات و ماڵ و سامانەكەی تووشی لەخۆباییبوون و بەخۆسەرسام بوونی نەكات و هەوڵ بدات لە ڕێگەی ڕەزامەندی الله و بەدەستهێنانی بەهەشتدا بەكاری بهێنیت، ئەو پارە نیعمەتە وخێرێكە و ڕژاوەتە سەر خاوەنەكەیدا. 

زانستیش مەرج نییە هەمیشە بەو شێوە بێت كە بێت كە ابن القیم بەڕەحمەت بێت باسی كردووە. هەندێ جار زانست بۆ خاوەنەكەی دەبێت بە مایەی سەرشۆڕی و نەهامەتی وسووك بوون، كاتێك كە كاری پێ نەكات و بیكات بە هۆكارێك بۆ پەیداكردنی پارە وماڵی دونیا و خۆ نزیك كردنەوە لە دەسەڵاتداران و ئەهلی دونیا و خزمەتكردنی زاڵمان و شێواندنی حەق و تێكدانی چەمكەكانی ئیسلام و خۆڵ لەچاوكردنی موسوڵمانان، لەو كاتەدا زانست لە جیاتی ئەوەی نیعمەت بێت دەبێت بەنیقمەت، لە هەموو شوێنێك ئەو نموونە خراپە هەیە، لێرەش بەچاوی سەرمان لەم كوردستانەدا چەندین حاڵەتی لەو جۆرەمان بینی و زانست سەری خاوەنەكەی خوارد و عاجیلی بە ئاجیل فرۆشت. 

  پەیامێك بۆ فێرخوازانی تەجوید و قیرائات پاش ئەوەی ساڵانێك موسوڵمانی كورد و تەنانەت مامۆستایانی ئایینیش نەیاندەزانی بەجوانی قورئانی پیرۆز بخوێننەوە، ئێستا بە شێوەیەكی بەرچاو دەبینرێت موسوڵمانان بە بەهەردوو ڕەگەزەوە ڕوویان كردووەتە فێربوونی تەجوید و زانستی قیرائات، منیش وەكو ئەوەی شارەزاییم لەو زانستانەدا هەیە و قیرائاتی قورئانیم خوێندووە و چەندین كتێبم لەو بوارەدا نووسیوە وەكو شەرحی المقدمة الجزریة و وەرگێڕانی كتێبی معجم مصطلحات علم القراءات كە هەردوكیان چاپ كراون و هەروەها چەندین خول و دەیان وانەی دەنگی وڤیدیۆییم لەو بارەوە هەیە، بە پێویستی دەزانم پێتان بڵێم: 1- هەر زانستێك پەیوەندی بە قورئانی پیرۆزەوە هەبێت زانستێكی پیرۆز و باشە، بۆیە بایەخدان بە تەجوید و قیرائاتی قورئانی لە سنووری خۆیدا كارێكی باشە و خێرەو بە سوودە، هۆكارێكی پێویستە بۆ چاكتر تێگەیشتن لە قورئان و واتاو پەیام و ڕێبازەكەی. 2- دەبێت هەرگیز ئەوەت لەبیر نەچێت كە ئەولەویەت بۆ تێگەیشتن و كاركردنە بۆ پەیام و ناوەڕۆك مەنهەجی قورئانی پیرۆز لە عەقیدەو شەریعەتدا، تەجوید وەسیلە و ڕێگاو هۆكارە بۆ تێگەیشتنی بەرنامەی قورئان، نەك خۆی بۆ خۆی مەنهەج و مەبەست و ئامانج بێت! ئەم مەسەلە شایانی لێوردبوونەو بایەخ پێدانە چونكە لە كوردستاندا خەریكە ئەو مەسەلە ئاوەژوو دەبێتەوە. 3- پاش ئەوەی ساڵانێك خۆم لەم بوارەدا ئیشم كردووەو ئێستەش هەر دانەبڕاوم، دەتوانم بڵێم: هەوڵێك هەیە بۆ بەلاڕێبردنی زانستی تەجوید و قیرائات و لابردنی لەسەر ڕێڕەوی خۆی، لە راستیدا ئەگەر گرنگیدانی خەڵكی وماۆستایانی ئایینی و ڕێكخراوو ناوەند و قوتابخانەو سەنتەرەكان بەم بابەتە و ڕۆچوون تێیدا بە شێوەیەك كە بە پلان و بەرنامە وەرگرتنی ئەو زانستە درێژە خایەن و دوور مەودا بێت و فێرخوازی زانست فریای زانستی تر نەكەوێت و هەر خەریكی ئەوە بێت، لەو حاڵەتەدا دوور نییە ئەوە پیلانێك بێت و دەستی ناحەزانی ئیسلامی لە پشتەوە بێت، چونكە ئەوان ئەوەیان دەوێت موسوڵمانان تەنها خەریكی مەخاریج و سیفات و ئەحكامی جوان خویندنەوەی قورئان و خیلافی قاریئەكان سەبارەت بە فەتح و ئیمالەو سەكت و مەدد وقەسر و ئیشباع و ئیشمام و ئیدغامی بچووك و ئیدغامی گەورەو تەسهیل و تەحقیق و ئوسوڵ و فەرش و سەدان باسی تر كەتەمەن تەواو دەبێت و ئەو باسانە تەواو نابن، بەتایبەتی ك ئەو زانستە دوو لایەنی هەیە نەزەرەی و كردەیی، دواجاریش سوودێكی زۆری بۆ كێشەكانی موسوڵمان لەم سەردەمەدا نییە و ناحەزانی ئیسلام پێیان خۆشە هەموو موسوڵمانان بەو باسانەوە سەرقاڵ بن و بەلای باسەكانی عەقیدەو تەوحید و ئیمان و سوننەت و فەرموودەدا نەچن و لە بابەتە جەوهەرییەكانی دینەكەیان هەمیشە بێ ئاگابن. 4- كێشەی ئەمڕۆی موسوڵمانان بە گشتی و كورد بە تایبەتی لە جەهلیانە بە عەقیدە و ئیمان و مەنهەجی ڕاست و درووستی دینەكەیان، كێشەیان لە جوان خوێندنەوەی قورئاندا نییە، بەڵكو كێشەیان لە شوێنیكی ترە، بۆ نموونە ئەگەر كەسێك لە مەعناو حوكمەكانی سوڕەتی (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) بە باشی تێبگات، هەڵەش لە خوێندنەوەیدا بكات ئەوە نابێتە ڕێگر لەوەی تەوحیدی ئولوهیەت و ربوبیەت و ئەسمائو سیفاتی بۆ پەروەردگاری ئەنجام بدات. 5- مەسەلەی تەجوید زۆر مەسەلەیەكی گرنگە ودەبێت موسوڵمان تا بۆی بكرێت فێری ببێت، ئەگەریش هەر نەیتوانی فێری ببێت كێشە نییە، چۆن پێی دەكرێت قورئان بخوینێت با ئاوها بیخوێنێت: (لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ) الله تعالی داوای ئەنجامدانی كارێكمان لێ ناكات لە سەرووی توانای خۆمانەوەبێت، بۆیە ئەگەر موسوڵمان هەوڵی خۆی بدات و سەرەڕای هەوڵەكانی هەر نەتوانێت فێری تەجوید و جوان خوێندنەوەی قورئان ببێت، نەك گوناهبار نابێت لەوانەیە دوو بەرانبەری ئەو كەسەی شارەزای تەجویدە خێریشی بۆ بنووسرێت، پێغەمبەر صلی الله لعیه و سلم فەرموویەتی:: (الماهر بالقرآن مع السفرة الكرام البررة، والذي يقرأ القرآن ويتتعتع فيه وهو عليه شاق له أجران). رواه مسلم. واتە لە ڕۆژی قیامەتدا شارەزا لە قورئاندا لەگەڵ مەلائیكەتە بەڕێزەكاندایە، ئەو كەسەش كە قورئان دەخوێنیت و قورسە لەسەر زمانی و ناتوانێت بەجوانی بیخوێنێتەوە، دوو پاداشتی هەیە، واتە پاداشتێك لەسەر خوێندنەوەكەی، پاداشتێكیش لەسەر زەحمەتەكەی. 6- بە هیچ شێوەیەك ئامۆژگاری هیچ فێرخوازێكی زانست ناكەم لەپاش شارەزابوونی لە مەخاریج و سیفاتی پیتەكان و و شارەزابوون و جێبەجێكردنی ئەحكامی تیلاوە وتەجوید و وەرگرتنی ئیجازە لە ڕیوایەتی حفص یان لە قیرائەتی عاصم كە تاكو ئێرە ئەمانە زۆر پێویستن و بەباشی نازانم موسوڵمانان بە گشتی لەوە زیاتر بڕۆن لەو ڕێگایەدا، مەگەر فێرخوازێك زۆر بەهرمەند بێت و لەو زانستەدا حەز و توانای تایبەت وجیاوازی هەبێت، جگە لەو حاڵەتە پێم باش نییە فێرخواز بەردوام بێت لە تەواو كردنی هەموو قیرائەتەكان و تەواو كردنی سەبعە و عەشرە لە رێگەی الشاطبیة و الدرة و ئینجا بڕواتە سەر الطیبة و بەوەشەوە نەوەستێت بیر لە خوێندنی شواذ ی قیرائات بكاتەوە، لە ڕاستیدا بۆ ئەم سەردەمەی خۆمان هەموو ئەوانە زیادن و پێویست ناكات موسوڵمان كاتی خۆی بەو زانستانەوە بەسەر ببات، چونكە لەوانە زۆر گرنگتر و لەپێشتر هەیە و تەمەنیش كەمە و دیاریكراوە و دەبێت ئەوەی كە بۆ بەهێزكردنی دین و ئیمان موسوڵمان پێویستە بۆ خۆی و بۆ خێزان و بۆ دەوروبەری و بۆ ئەو خەڵكەی كە لە ئیسلامی ڕاستەقینە دووركەوتونەتەوە ئەجامی بدات. 7- ڕێگەی فێربوونی زانستی قیرائات لە كوردستاندا ڕێگەیەكی هەڵەیە لە ڕووی زانستییەوە، بۆ نموونە زۆربەی وەرگرتنی ئیجازە بەبێ لەبەر كردنی قورئانە و بە خویندنەوەیە لە مصحف، ئەوەش پێچەوانەی ئەوەیە سەرانی ئەم زانستە لە درێژایی مێژووی ئیسلامدا ئەنجامیان داوە و تەنانەت ئێستاش لەو وڵاتانەی گرنگی بەم زانستە دەدرێت وەكو میسر و شام و مۆریتانیا و وڵاتانی تر بەبی لەبەر كردن بەهیچ شێوەیەك ئیجازە نادرێت، ئینجا شارەزابوونی تۆكمە و تەواو لە زمانی عەرەبیدا لە ڕووی نحو و صرف و بلاغة و زانستەكانی تر، بڕبڕەی پشتی قیرائاتە و بەبێ ئەو شارەزابوونە تەنها خۆ خەریك كردنە، ئەمڕۆ كەسانێك نەك ئیجازەی عاصم و نافع و حمزة و كسائی یان هەیە و ڕەنگە قل و فل ی عەرەبی لەیەك جیانەكەنەوە، بەڵكو هەن كە عەشرەیان هەیە و ئاستیان لە عەرەبیدا ئاستی خاوەن ئیجازەی عەشرە نییە و زۆر كزو لاوازە، ئەوە تێكدانە بۆ بنەماكانی ئەو زانستە كە ئەمڕۆ لە كوردستاندا دەكرێت، كەسێك لاواز لە زمانی عەرەبی چۆن لە تەوجیهو لە تەحریر و لە حاڵەتەكانی یەكگرتنی هەمزە و ئەو هەموو شێوازەی كە لە خویندنەوەی هەندی ئایەتدا هەیە و هەروەها چۆن لە ئیعرابی قیرائات وچەندین مەسەلەی پەیوەندیداری تر تێدەگات، ئێ كە تێنەگات چ دڵێكی بەو ئیجازە خۆشە؟ 8- نەخۆشی و درمێكی خراپ هاوكات لەگەڵ گرنگیدان بە زانستی قیرائات سەریهەڵداوەو لەوانەشە هۆكاری گرنگیپێدانەكەش هەر ئەوە بێت، ئەویش حەزی بەدەستهێنانی ئیجازەیە، لە ڕاستیدا ئیجازەی قورئانی لە كوردستتاندا بایەخێكی زانستی ئەوتۆی نییە، چونكە نەك ئەو كەسەی كە ئیجازە وەردەگرێت، بەڵكو بەداخەوە هەندێ جار ئەوەشی كە ئیجازە دەدات شارەزایی تەواوی لەو زانستەی كە موجازە تێیدا نییە . 9- داوا دەكەم لە هەموو ئەو خوشك و برا بەڕێزانەی سەرقاڵی خوێدن و فێربوونی ئەم زانستەن، با لە ضبط كردنی مخارج و صفات و أحكام و ئیجازە وەرگرتن لە عاصم زیاتر نەڕۆن و هەوڵ و كۆشش بدەن كە ئەو بابەتانە بە جوانی تێبگەن و جێبەجێی بكەن. لە دوای ئەوە و لە جیاتی بەردەوام بوون لەو رێگە دوورە و پڕ لە زەحمەتە لە فێربوونی قیرائات، بچم دیراسە و تەفسیری قورئان بخوێنن و لە بەرنامەكەی تێبگەن، بچنە سەر كتێبەكانی عەقیدەی سەلەف و ئەوانەی لەسەر ڕێبازی ئەوان بوونە لە شوێنكەوتوانیان و شەرحەكانی ئەو كتێبانە بخوێننەوە، بچنە سەر كتێبەكانی فەرمووەدەو سوننەت و شەرحەكانیان، بچنە سەر كتێبە باشەكانی تەفسیر و زانستەكانی تر وەكو تەفسیری الطبري وابن كثیر والبغوي، بچن فێری زمانی عەرەبی ببن كە كلیلی تێگەیشتنە لە هەموو زانستەكان و بەبێ فێربوونی زمانی عەرەبی. 10- ئەوەندی كە بۆم دیاری كردی لە تەجوید و لە قیرائات بەسە بۆ ئەوەی لە كتێبی پەروەردگارت بەباشی تێبگەیت و عیبادەت و نوێژ و شەونوێژ و فێركردنی موسوڵمانانی پێ بكەیت و بە نەزانینی قیرائاتی دوای عاصم یەك كێشەت لە دینداریدا هەرگیز بۆ درووست نابێت، بەڵام بەشارەزا نەبوون لە تەفسیری قورئان، لە نواقض الشهادتین، لە الولاء و البراء، لە مەسەلەی الحكم بغیر ما أنزل الله، لە كتێبەكانی فەرموودە و سوننەت، كێشەو كەلێن و نوقسانی گەورەت لە دین و لە دونیادا بۆدرووست دەبێت. 11- حەقیقەتێك هەیە ڕەنگە زۆر لەوانەی سەرقاڵی ئەم زانستەن دانی پێدا نەنێن ونكۆڵی لێ بكەن، بەلام من زۆر دڵنیام لێی و بە ئەزموونی خۆم لە گەڵ خویندكاران و قسە كردن لە گەڵ مامۆستایانی ئەم زانستە لێرەو لە دەرەوەی كوردستان و عێراق كە چاوم پێكەوتوون وهەروەها لە ڕێگەی خوێندنەوەو ئەزموونی كەسی خۆم لە وانە وتنەوەدا، ئەو حەقیقەتەش ئەوەیە كورد ناتوانێت لە زانستی قیرائاتدا ئاستی بەرز بێت و قۆناغی باش ببڕێت، ئامادەیی پێویستی وەكو كوردێك تێدا نییە بۆ وەرگرتنی ئەو زانستە و ئەوەش هیچ عەیب و نوقسانییەك نییە تیدائەوەی كە هەیە ناڵێم هەمووی زۆربەی هەر ئیجازە كۆكردنەوەیە ، لە راستیشدا ئەگەر ێرخوازی قیرائات بابەتە زۆرەكانی ئەو زانستە ضبط نەكات و بە شێوەكی كردەیی نەتوانێت جێببەجێی بكات سەد ئیجازەشی هەبێت هیچ سوودێكی نییە، بەداخەوە زۆربەی ئەوانەش كە ئیجازە كەڵەك دەكەن لە كوردستاندا لەو جۆرەن، بەڵام گومانی تێدا نییە كە مامۆستا و خەڵكی شارەزاشی تێدایە بەڵام بەراود بەو لێشاوە لە خاوەن ئیجازەكان دەگمەن و كەمن. 12- ئەم تێبینی و ڕەخنانە بۆ ئەوانەیە كە خۆیان تێكداوەو سەرقالی زانستی قیرائاتن و شەو ڕۆژیان بەدەم یەكەوە بەستووە و ئەوپەڕی توانای خۆیانیان لە كۆكردنەوەی سەنەد خەرج كردووە و لە زانستەكانی تر دوا كەوتوون وكڵۆڵ ن، كە وەكو وتم لە زانستەكەی خۆیشیاندا ئەستەمە زۆر شارەزا بن. 13- ئەگەر كەسێك هەرچی بنەماكانی ئەو زانستە هەیە وەكو ناوی خۆی لەبەری بكات و بیزانێت، ئەگەر هەموو قیرائات بە ئوسوڵ و بەفەرشەوە بتوانێت بە حفظ جێبە جێ بكات، دوا جار بە نیسبەت هامی خەڵكەوە ئەو وئەو كەسەی تەنها ئیجازەی لە ڕیوایەتی حفص هەیە وەكو یەكن، بەڵام ئەگەر كەسێك بۆ نموونە شەش كتێبە سەرەكییەكانی فەرموودەی تەواو كربێت و هەندی لەشەرحەكانی خوێندبێتەوە ، كتێبەكانی سوننەت وعەقیدەی سەلەف ی وەرگرتبێت ، یان كتێبەكانی ابن تیمیة و ابن القیم ی خوێدبێتەوە و زۆرێك لە باسە گرنگەكانی مجموع الفتاوی بزانێت، ئەگەر كتێبەكانی یروباوەڕ و تەوحیدی زانایانی نەجد و زانایانی تری عەقیدە ڕاست و پاك شارەزا بیت، ئەگەر لە حالی فیرقە و تاقمەگومڕانی سەردەمانی كۆن و هاوچەرخ حاڵی بووبێت و لە حەقیقەتی مەترسیی و چەواشەكاریەكانیان تێگەیشتبێت و لە مەترسی بەناو قورئانی ودژە سونەتەكان و عەلمانی و قەومی و ماركسی و سەرانی گومڕاكەرانی ئەم سەرەمە بۆ خۆی ئاگادار بێت وموسوڵمانانی لێ وریا بكاتەوە، ئەگەر ئەوانەی كردبێت، ئەوا جێگەی خۆیەتی ئینجا بچێتەسەر قیرائاتی قورئانی و بە تەواو كردنی قیرائات لەسەر الشاطبیة و الدرة ش نەوەستێتەوە، بەڵكو بچیتە سەر ڕێگەی طیبة النشر و شواذ ی قیرائاتیشی بخاتە سەر چونكە كەسێك بەو شێوە بێت ئەو توانایەی هەبێت ئەوە مافی خۆیەتی لەو زانستەش مەحروم نەبێت و فێرخوازی زانست لە وەرگرتنی زانست تێرخواردنی نییە، بەڵام ئایا كەسی وا لە كوردستان هەیە؟ 14- زانستی قیرائات لە دێر زەمانەوەو لە درێژایی مێژووی ئیسلامدا زانستی خەڵكە تایبەتەكان بووە و هەمیشە كەسانیكی كەم تێیدا هەڵكەوتوون و پسپۆڕییان تێیدا وەرگرتووە، هاوكات خەڵكانێكی زۆریش نانیان پیوە خواردووەو هۆكارێكی بەرژەوەندی و پارە پەیدا كردن و بەدەستهێنانی شوهرەت و ئەو حاڵەتە خراپانەیە كە هەندێكیم لە كتێبی شەرحی زغل العلم ی پێشەوا الذهبي خستووەتە ڕوو، بۆیە كە خەڵكانێكی زۆر و بەبێ شاییستەبوونی زانستی ڕوو بكەنە ئەو زانستە، ئەو كارەساتەی زەهەبی لە (زغل العلم) دا باسی دەكات دووبارە دەبیتەوە و، ئێستاش بەداخەوە لە كوردستاندا زۆر بە زەقی ئەو هەڵە و خراپ كەڵك لێ وەرگرتن و كارە نەخوازراوو ناشەرعییانە لەم زانستەدا دەركەوتووە . 15- ئەگەر هەر ڕازی نەبیت و بڵێیت من هەر بەردەوام دەبم لە قیرائات بێ ئەوەی لە زانستە پێویستەكانی تر خۆم شارەزا بكەم، ئەوا پێنت دەڵێم: - هەوڵ بدە تەجوید و قیرائات تێكەڵ بە عەقیدەو ئیمان بكەیت و وەكو زانستێكی ساردوسڕو پەتی نەیخوێنیت و نەیڵیتەوە، كە گەیشتیتە هەر ئایەتێك جگە لە حوكمەكانی تەجوید ڕەهەندی عەقیدەو ئیمانی تێدا بوو بوەستە لەسەری و ڕوونی بكەرەوە: بۆ نموونە كە دەگەیتە ئایەتی ( إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۚ) لەسەری بوەستە و با ئەوەت بیر بخاتەوە ئێستا بەناو ئیسلامەوە كەسانێك دەڵێن (إن الحكم إلا للشعب)، كە گەیشتیتە ئایەتی: (فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا ) یان ئایەتی: (وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ) یان ئایەتی: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنكُمْ كَافِرٌ وَمِنكُم مُّؤْمِنٌ ۚ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) یان سوڕەتێكی وەكو سوڕەتی الأنفال والتوبة و الأنعام بەوردی بیخوێنەوەو لە مەعناكانی تێبگە، سوڕەتی محمد و الممتحنة ودەیان و سەدان ئایەتی تر تەنها كەمێك بیر لە مەعناكانیان بكەیتەوە زۆر شتت بۆ دەردەكەوێت و لە واقیعی تاڵی ئەمڕۆمان تێدەگەیت كە چەند لە ئیسلامی كیتاب و سوننەتەوە دوورە و لەوانەشە لەو كاتەدا لەوەش تێبگەیت بۆچی هەموان هانی گەنجان دەدەن تەنها خەریكی تەجوید و قیرائات و خولی لەبەر كردنی قورئانی پیرۆز بن؟. بە كورتی من پێتان دەڵێم: ئەو قورئانەی كە خەریكی فێربوونی (حروف)ەكانین ، نابێت لە (حدود)ە كانی بێ ئاگا بن، ئەگەر (تجوید) لە قورئاندا یەك جار گرنگ و پێویست بێت، ئەوا (توحید) لە هەمان ئەو قورئانەدا سەد جار پێویستە و ئامانج و مەبەستی قورئانە، لە كاتێكدا جوان خوێندنەوەی قورئان و قیرائات هۆكارێكە بۆ باشتر تێگەیشتن لەو پەیامەی الله تعالی بۆمانی ناردووە نەك ئامانجی كۆتایی بێت. إحسان برهان الدین 11 جمادى الآخر 1444 2023-1-4  

  كە چوون بۆ عومرە جاڕی بۆ مەدەن ! پێشینانی چاكی ئەم ئوممەتە هەرچی عیبادەتێك بواری شاردنەوەی هەبوایە دەیانشاردەوە، چونكە مەترسی ڕوپامایی دڵ و دەروونی داگرتبوون و پێێان خۆش بوو هەرچی عیبادەتەكانیان هەیە بیشارنەوەو تەنها لە نێوان خۆیان و پەروەردگاریاندا بێت، تەنانەت هەندێكیان بەشێك لە عیبادەتەكانی خۆیانیان لە هاوسەرو منداڵەكانی خۆیانیش هەر دەشاردەوە. گەشتی عومرەش، عیبادەتێكە و موسوڵمان دەبێت تەنها و تەنها لە پەروەردگاری چاوەڕوانی پاداشتی گەورەو گران بێت لەسەری، جێگای خۆیەتی تاكو پێی دەكرێت لە مەترسی ڕوپامایی و ڕیایی خۆی بیپارێزێت، وەكو چۆن پارێزگاری لە هەر مالێكی خۆشەویستی خۆی دەكات، مەبەستم لەو شتانەیە كە دەکرێت بشاردرێتەوە، ئەگینا هەرچی بە سروشتی خۆی دەركەوێت و لە ئەنجامی بڵاوكردنەوەی خودی عومرەكار نەبێت، ئەوە حەرەجی تێدا نییە إن شاء الله، بۆ نموونە: 1- هیچ پێویست ناكات، ماوەیەك پێش بەڕێكەوتنتان بۆ عومرە، ئیعلانی بۆ بكەن و هەرچی خزم و دراوسێ و هاوڕێ هەیە بزانن ئێوە بۆ عومرە ئەچن و ئاگاداریان بكەنەوە، وەرن با پێكەوە تاقیبكەینەوە، ئەگەر پێتان كرا عومرەیەك بكەن كەمترین كەس پێی بزانێت، کاتێکیش گەڕانەوە بەهەمان شێوە غەیری خێزانەكانی خۆتان نەبێت با كەسی تر پێی نەزانێت، دوای گەڕانەوەتان لەماڵدا بۆی دامەنیشن بۆ ئەوەی خەڵكی سەردانتان بكەن، ئەگەر وا بكەن، دڵتان زۆر ئاسوودەتر دەبێت لەوەی هەموو هەنگاوەكانی بەڕێكەوتن گەیشتن و تەنانەت تەواف و گەڕانەوەتان لەو عیباۆەتە ڕاگەیەندراو بێت. 2- ناڵێم درووست نییە و حەرامە، بەڵام گومانم نییە لەوەی باشتر وایە لە پاڵ كەعبەو لە كاتی تەواف و لە مزگەوتی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و لە كاتی بەجێگەیاندنی عیبادەتەكانتدا، هیچ زەرورەتێک نیییە و بگرە كارێكی باشیش نییە، بە مەبەستی بڵاوكردنەوە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا، وێنە بگرن و سێڵفی پۆست بكەن و لە كاتی تەوافد كورتە ڤیدیۆی ئەو عیبادەتە بڵاو بكەنەوە! چونكە ئەوە جۆرێكە لە جاڕدان بۆ عومرەكەتان، وەكو ئەوەی بڵێن: ئەها ئێمە چۆن خەریكی عیبادەتین وچەند بەتەقواین،؟ ئەگەر دەستبەرداری ئەو كارەش ببن زۆر باشترەو بۆ دڵ ودەروونتان ئاسوودەترە. 3- پێش ڕۆیشتنتان بۆ عومرە - نەك عەمرە - هۆكارێكی شەرعی و بەڵگەیەك نییە لەسەر ئەوەی پێویست بكات بچن داوای گەردن ئازایی لە خەڵكی بكەن، ئەگەر كێشە و ناخۆشییەك لە نێوان ئێوەو برایەكی موسوڵماندا هەیە، ئیسلام هانتان دەدات هەموو كات كێشەی نێوانتان چارەسەر بكەن و لەیەكتر خۆش ببن، بەڵام ئەو مەسەلە هیچ پەیوەندی بە عومرەوە نییە و ڕاست و درووستی عومرەکەتان لەسەر ئەوە ڕانەوەستاوە، ئەگەر كەسێك لێتان عاجز بێت یان قەرزیشی بەلاتانەوە بێت كاریگەری نییە لەسەر عومرەكەتان، ئەگەر عومرەکەتان بەشێوەیەكی شەرعی ئەنجام دابێت، ئەمەش بە مەعنای ئەوە نایەت كە درووست نییە پێش ڕۆیشتن بۆ حەج وعومرە داوای لێبوردن لەكەس بکەن و قەرزی خاوەن قەرزەكان بدەنەوە، نەخێر، ئەتوانن ئەوە بکەن، بەڵام مەبەست لەوەیە کە مەرج نییە و دەتوانن لە هەر كاتێكی تریشدا ئەو كارە بكەن. 4- یەكێك لە عادەتە خراپەكان كە بە ناحەق بە عومرەكردنەوە لكێندراوە ئەویە، كەسی عومرەكار دەبێت بیری لای ئەوە بێت كاتێك گەڕایەوە دیاری بۆ مناڵ و گەورەو ژن وپیاوی خزمان و كەسە نزیكەكان لەگەڵ خۆیدا بهێنێت، بێگومان ئەوانیش كاتێك كە دەچن بۆ عومرە، دەبێت ئەو قەرزە بەزیادەوە بگێڕنەوە و ئەمەش عادەتێكی ناشەرعییە و بارگرانییەكی كۆمەڵایەتی ناپەسەندە، پێویستە عومرەكاران خۆیانی لێ بەدوور بگرن و نەیكەن بە نەریت و بە ماڵ بەسەر هەموو كەسێكی تریشدا كە نیازی عومرە كردنی هەبێت، ئەگەر هەر قەناعەتی بەوە نەبوو عومرەكەی بە نهێنی یان بە جۆرێك لە بێ دەنگی ئەنجام بدات، هیچ نەبێت با هاندەری پەرەپێدانی نەریتی ناشەرعی نەبێت لەناو خەڵكیدا و پێویست ناكات لە ئاوێكی زەمزەم و خورمایەك زیاتر هیچی تر دابەش بكەن. 5- پێویستە كەسی عومرەكار وەكو هەلێكی ئیمانی تەماشای ئەو گەشتە بكات و زیاتر بۆ عیبادەت و بەدەستهێنانی ئەجرو پاداشت بەكاری بهێنیت و بەشتی لاوەكییەوە زۆر سەرقاڵ نەبێت، كێ دەزانێت لەوانەیە ئەوە كۆتا گەشتی عومرە بێت بۆ ئەو شوێنە پیرۆە بیكەیت لە ژیانتدا. 6- سوننەت وایە عومرەكار لە یەك گەشتدا لە یەك عومرە زیاتر نەكات، زۆربەی زانایان لەسەر ئەمەن كە لە ڕووی شەرعییەوە دوبارە كردنەوەی عومرە لە یەك سەفەردا كارێكی پەسەند نییە ، چونكە جێگیر نەبووە نە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم نە هاوەڵان لەیەك سەفەردا زیاتر لە عومرەیەك بكەن، ڕاستە هەندێ لە زانایان ئەوەیان بە درووست زانیوە ومەسەلەكە بەدەر نییە لە خیلافی نێوان زانایان، بەڵام بێگومان ئەنجامدانی یەك عومرە لە سەفەرێكدا گونجاوترە لە گەڵ سونەتدا. 7- لە كۆتاییدا ئەگەر بتوانین و بكرێت نوتق كردنمان بە ناوی ئەم عیبادەتە ڕاست بكەینەوە، چونكە ئەو گەشت و عیبادەتەی كە دەكرێت عومرەیە و عەمرە نییە، عەمرە هەڵەیەكی زمانەوانییە و لە ڕاستیدا وشەی عەمرە پەیوەندی بەو عیبادەتەوە نیە و بە مەعنای كڵاو وهەندێ مەعنای تر دێت لە زمانی عەرەبیدا، بەڵكو ڕاست ئەوەیە بڵێین عومرە نەك عەمرە، كێشەیەكی زۆر گەورە نییە بەڵام كە بتوانیت وشە ڕاستەكە بڵێیت پێویست بەوە ناكات وشەیەكی هەڵەی باو بەكار بهێنین. بە هیوای ئەوەی هەوڵ بدەین هەموو كارو كردەوەكانمان بۆ زاتی الله بێت و لە هەموو ڕیایی و روپاماییەك خاوێنی بكەینەوە و عومرە و عیبادەتی هەموو لایەك قبوڵ بێت إن شاء الله . إحسان برهان الدین 2 جمادى الأول 1444 2022-11-26