یەكێك لە چەمكە هەڵەكان سەبارەت بە مەسەلەیەكی بیروباوەڕ كە لەناو خەڵكیدا بەربڵاوە پێناسەی (الوسطیة) ومیانڕەوییە، خەڵكی وا دەزانن، یان ڕاستتر بڵێم وا تێگەیەنراون، لە ئیسلامدا هەندێ لایەن هەیە توند وتیژە و هەندێ لایەنیشی تێدایە ئاسان و شلە، جا میانڕەوی ئەوەیە لەو نێوەندەدا میانڕەو بیت و ناوەڕاست بگریت، نە زۆر توند بیت و نە زۆر شل! مەسەلەكەش وا نییە و ئەوە هەڵە تێگەیشتنە . 

لە ڕاستیدا پێناسەی (الوسطیة) كە لەم ئایەتدا باسكراوە: ( وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ) البقرة: من الآية143 بریتییە لەوەی شوێنكەوتووانی محمد صلی الله علیه و سلم میانڕەون لە نێوان ئوممەتەكانی جولەكە و نەساڕا و میللەتەكانی تردا، لە لایەكی ترەوە شوێنكەوتووانی سەلەف واتە ئەهلی سوننەت و جەماعەت لە نێو تاقمە لادەرەكاندا بە میانڕەو دادەنرێن، لەبەر ئەوەی دەستیان بە كیتاب و سوننەتەوە گرتووە و بۆ ئەملاو بۆ ئەولا لایان نەداوە، بۆ نموونە لە هەڵوێستیان لە هاوەڵانی پێغەمبەری ئازیزدا صلی الله علیه و سلم میانڕەون لە نێوان ڕافیزە و نواصب دا ، واتە نە بێڕێزییان بەرانبەر دەكەن ونە لە ئاستی مرۆڤ بوونیش دەریان دەكەن، بە هەمان شێوە لە ئەحكامەكاندا میانڕەون لە نێوان موعتەزیلە و مورجیئەكاندا واتە نە ئەنجامدەری تاوانی گەورە تەكفیر دەكەن و نە وەكو مورجیئە دەڵێن هیچ تاوانێك زیان لە ئیمان ناگەیەنێت و...هتد. 

سەبارەت بە ئەو قسەی كە خەڵكی دەیكەین ودەڵێن میانڕەو بە لە دینەكەتدا، ئەگەر مەبەستیان دەست بەردار بوون و وازهێنان بێت لە سوننەتەكان بۆ ئەوەی پێت بوترێت میانڕەو ومۆدێرن و ئەو جۆرە قسانە، ئەوە قسەیەكی ناحەق و واتایەكی نامۆیە بە كیتاب و سونەت. دەستگرتن بە سوننەتەوە وەكو هێشتنەوەی ڕیش و باڵاپۆشی و دووركەوتنەوە لە تێكەڵ بوونی حەرام لە نێوان ژنان و پیاواندا و جێبەجێ كردنی هەر سوننەتێكی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم با هەموو خەڵكی ئەم سەردەمە بە ئیسلامییەكانیشەوە بە توندڕەوی بزانن ئەوە چڵەپۆپەی میانڕەوییە. 

بەڵام دەكرێت داوای میانڕەوی لە دوو كەس بكرێت بۆ نموونە یەكێكیان بەجارێك وازی لە نوافل و نوێژی سوننەت و ڕۆژووی سوننەت و سەدەقەی غەیری زەكات هێناوە، یەكێكیش هەموو ڕۆژێك بە ڕۆژووە و بەردەوام خەریكی نوێژی نەوافیلە و زۆر خۆی ماندوو كردووە، دەكرێت پێیان بوترێت میانڕەو بن واتە وەكو پێغەمبەر بن صلی الله علیه و سلم عیبادەت بكەن، كە هەندێ جار ڕۆژووی نەوافیلی زۆر ئەگرت و هەندێ جار كەمی ئەكردەوەو لە نەوافیلەكانی تریش بەهەمان شێوە وەكو لە فەرموودەكاندا هاتووە. 

بە كورتی هەموو ئەو حوكمانەی لە قورئان و لە سوننەتدا هاتوون بە سەریەكەوە پێیان دەوترێت میانڕەوی، نەك لە نێوان ئەوانەی خەڵكی بە توند و بەشلیان دەزانن لە دەقەكانی كیتاب و سوننەت ئەو نێوەندە بگریت و ببیت بە میانڕەو ئەوە پێناسەیەكی هەڵەیە و پێچەاونەی مەبەستەكانی ئیسلامە. 

لەم سەردەمەشدا هەڵە تێگەیشتن و ڕۆچوونێكی خراپ هەیە لە بەلاڕێبردنی چەمكی میانڕەویدا، بە ڕادەیەك كە زۆر لە سەرپێچی و لادانی بیروباوەڕ و ئینحیرافاتی مەنهەجی هەمووی لە بازنەی میانڕەویدا خۆی دەبینێت و جێگای بۆ كراوەتەوە، وەكو ئەوەی میانڕەوی بریتی بێت لە هەڵبژاردنی كامە حوكم ئاسان و بێ ئەركە وبەرپرسیارێتییە لە ئیسلامدا و وازهێنان لە هەموو حوكمێك كە ئەرك و ناڕەحەتی بخاتە سەر شانی موسوڵمان و سەرباری ئەوەش چەندین داهێنانی دوور لە جەوهەری شەریعەت و لاساییكردنەوەی نەیارانی ئیسلام وپەروەردەكردنی نەوەیەك لەسەر سەسام بوون بە ڕۆژئاوا و جێبەجێ نەكردنی سوننەتەكان و تێكەڵ كردنی چەمكەكانی وەكو (الولاء و البراء ) و تێوەگلان بە چەندین بیدعەی عەقیدی هاوچەرخ و كارەساتی تر و پۆلێن كردنی هەموو ئەوانە لە ژێر زاراوەی میانڕەوی وەكو ئەوەی میانرەوی جۆرێك بێت لە خۆداماڵین لە ئەركە ئیمانییە گەورەكان و تێكەڵ و پێكەڵ كردنی واتا عەقیدی و مەنهەجییەكان بێت، لە كاتێكدا میانڕەوی بە دوو وشە ئەگەر بمانەوێت پێناسەی بكەین بریتییە لە جێبەجێ كردنی ئیسلام وەكو خۆی بەبێ زیاد كردن بەرەو توندی یان كەمكردنەوەی بەرەو شلی. چونكە شەریعەتی ئیسلام هەمووی بەسەر یەكەوە شەریعەتێكی میانڕەوە بە هەموو ئەو حوكم و سزایانەش كە زۆرێك لە خەڵكی ئەم سەردەمە بە مایەی توند وتیژی دەبینن. 

وشەی (وسطا) لەو ئایەتەی لەسەرەتای ئەم باسەوە خستمانەڕوو، لەلای سەلەف و شوێنكەوتووانیان واتای دادگەری دەبەخشێت، بۆ نموونە لە أبو سعید الخدري و ابن عباس الله لێیان ڕازی بێت و لە مجاهد و لە قتادة و الرببع بە ڕەحمەت بن ئەوەیان لێ دەگیڕدرێتەوە كە وشەی (وسطا) لە ئایەتی: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا ﴾ البقرة: 143واتە: (عدلا )كە بە مەعنای داگەری هاتووە، (بڕوانە: ينظر: تفسير الطبري: 2/ 7-8،، و تفسير القرطبي:2/ 153-154، و تفسير ابن كثير:1/ 190) بۆیە واتای میانڕەوی و وەسەتییەت لە بنەڕەتدا خۆی لە تێكڕای شەریعەتی ئیسلامدا دەبینێتەوە كە شەریعەتێكی دادگەرە و الله عزوجل خۆی سەرچاوەی هەموو حوكمەكانە تێیدا و مرۆڤەكان هیچ دەستێكیان لە هەڵبژاردنی حوكمەكاندا نییە تێیدا. دواجاریش ئەوە تایبەتمەندییەكی دینی ئیسلامە كە دین و دیندارانیش بەرین لە هەموو لادانێك، هەم لەوانەی كە دین لە پێكهاتە و بنچینەی خۆی توندتر دەكەنەوە و میزاجی توندی خۆیانی تێكەڵ دەكەن، هەم لەوانەش كە بەهۆكاری جیاجیا، دین بەرەو شلیی وشێواندن و بەرەو لاساییكردنەوەی نەیارانی ئیسلام دەبەن، میانڕەوی و وەسەتییەتی ئیسلام جێگرەوەو لەناوبەری ئەو دوو تێگەیشتنە نامۆیەیە. 

یەكێك لە دیاردەكانی هەڵە تێگەیشتن لە بیروباوەڕی ئیسلامی لەم سەردەمەدا ئەوەیە زۆربەی موسوڵمانان لە واتای (لا إله إلا الله) باش تێنەگەیشتوون و لە پێناسە و ئامانج و مەبەست و مەرج و هەڵوەشێنەرەكانی حاڵی نەبوونە، بۆ نموونە: 

1- زۆربەی موسوڵمانان وا تێگەیشتوون و وا تێگەیەندراون كە (لا إله إلا الله) وشەیەكە یان دەستەواژەیەكە دەوترێت و تەواو، واتە تەنها بەو وتنە هەرچی مافەكانی هەیە دەستی ئەو كەسە دەكەوێت كە دەیلێت! لە كاتێكدا پێویستە پێش هەموو شتێك بزانرێت كە ئەو وشەیە دەبێت ڕەچاوی دوو مەسەلەی گرنگی تێدا بكرێت: 

یەكەم: (النفي) واتە نكۆڵی كردن وڕەتكردنەوەی هەموو عیبادەت و پەرستنێك بۆ غەیری الله و ڕەتكردنەوەی هەموو پەرستراوو وبەرنامە و یاسا و ڕێسایەكی تر جگە لە الله ودینەكەی نەبێت. 

دوەم: (الإثبات): واتە هەموو جۆرە پەرستنێك و ئەوەی كە لە ڕووی شەرعیەوە پێی دەوترێت عیبادەت تەنها بۆ الله ئەنجام بدرێت و هەروەها ئەوەش دگەیەنێت كە كوفر بە عیبادەتی طاغوت و جگە لە الله عزوجل بكرێت، الله عزوجل فەرمویەتی: (وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ) النحل: من الآية36. 

2- یەكێكی تر لە هەڵە تێگەیشتنەكانی خەڵكی لە (لا إله إلا الله) ئەوەیە وا گومان دەبەن كە واتای ئەو وشەیە و ئەو ئەركەی كە دەیخاتە ئەستۆی خاوەنەكەی تەنها عیبادەتە، بەڵێ ڕاستە ئەوە یەكەم ڕوكن وكۆڵەكەی (لا إله إلا الله)یە، بەڵام ڕوكن و كۆڵكەیەكی تری هەیە كە بریتییە لە كوفر كردن بە طاغوت واتە ڕەتكردنەوەی هەموو پەرستراو وبەرنامەو یاساو ڕێسایەكی تر جگە لە ئیسلام، وەكو الله فەرموویەتی: (فَمَن يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انفِصَامَ لَهَا ۗ ) البقرة:256. هەروەها دەربارەی إبراهیم علیه السلام داوای لێمان كردووە بیكەینە پێشەنگ و پێشەوای خۆمان لە ڕەتكردنەوەی عیبادەتی طاغوت و فەرموویەتی: ( قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ) الممتحنة: 4. بە پێی ئەم ئایەتە إبراهیم علیه السلام و ئەوانەی كە لەسەر ڕێبازی ئەون لە مەسەلەی تەوحیددا پێشەنگ و سەرمەشقی ئێمەن، ئەوان بە قەومە موشریكەكەی خۆیانیان وت ئێمە بەرین لە ئێوە و لەوەشی كە دەیپرستن و كردووتانە بە ڕكابەری الله و شەریعەتەكەی و حاشاتان لێ دەكەین، باوەڕمان پێتان نییە ولەبەر ئەوەی ئێوە دوژمنی دینی الله ن، ئێمەش ڕقمان لێتانە وحەزتان لێ ناكەین تا ئەو كاتەی دەگەرێنەوە سەر ڕێبازی ئیمان هێنان بە الله و پەرستنی بەتاك و تەنها. 

3- هەڵەیەكی تر دەربارەی (لا إله إلا الله) لە لای خەڵكی ئەوەیە وا گومان دەبەن مەعناكەی بریتی بێت لە (لا خالق إلا الله) واتە مەسەلەی تەوحید لە تەوحیدی الربوبیة و پەروەردگارێتیدا قەتیس دەكەن و ئەوەش هەڵەیە، چونكە ڕاستە تەوحیدی پەروەردگارێتی مەسەلەیەكی مەزن و گرنگە، بەڵام مەبەست لە تەفسیر و واتای (لا إله إلا الله) تەوحیدی عیبادەت و ئولوهییەتە ولەسەر بنەمای ئەو تەوحیدە ئەو وشەیەمان لێ وەردەگیرێت، نەك لەسەر بنەمای تەوحیدی پەروەردگارێتی كە مرۆڤەكان هەر بە پێكهاتە و فیترەتی خۆیان باوەڕیان بەوە هەیە كە الله خالیقە و ڕازیقە و دەمانژێنیت و دەمانمرێنێت و زەوی ئاسمانەكانی درووست كردووە. 

هەرچی كەسێك بەدەم بڵێت لا إله إلا الله و بە كردەوە هەڵیوەشێنێتەوە، واتە شتێك بكات پێچەوانەی شایەتمانەكەی بێت، ئەگەر ڕۆژی هەزار جاریش بڵێت لا إله إلا الله سوودی لێ نابینێت، بە حەسەنی بەسڕییان وت بە ڕەحمەت بێت خەڵكانێك دەڵێن هەركێ بلێت لا إله إلا الله دەچێتە بەهەشتەوە، فەرمووی بەڵێ دەچێتە بەهەشت ئەگەر فەرزو مافەكانی جێبەجێ بكات، واتە نەك لا اله الا الله هەر وشەیەك بێت و نە پێناسە و نە مافەكان و نە مەرجەكان و نە هەڵوەشێنرەوەكانی نەزانێت. 

پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ساڵانێك هەموو هەوڵێكی لەگەڵ قوڕەیشدا ئەوە بوو بڵێن لا إله إلا الله و ئەوان بەهیچ شێوەیەك ڕازی نەدەبوون بیڵێن، كە ڕازیش بوایەن بڵێن لا إله إلا الله ئیتر گۆڕانكارییەكی گەورەیان بەسەردا دەهات و دەبوون بە مرۆڤێکی تر، بەڵكو خۆیان و دەوروبەریانیش دەگۆڕی و هەوڵی گۆڕینی جیهانیشیان دەدا، ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە ئەوان جوان لە مەبەست و واتا و مەرج و هەڵوەشێنەرەوەكانی لا إله إلا الله تێگەیشتبوون، بۆیە یان ڕازی نەدەبوون بیڵێن، یان بیانوتبا پیاوانە دەیانوت و ئیتر هەموو مافێكی ئەو وشەیەیان دەدا و خۆیان و ماڵ و منداڵ و دونیای خۆیانیان بە قوربانی دەكرد. بە پێچەوانەی زۆرینەی خەڵكی ئەم سەردەمەی خۆمان كە بەداخەوە لا إله إلا الله وشەیەكی سارد وسڕە وهیچ كاریگەرییەكی لەسەریان نییە، چونكە هەر وشەیەكی بەرجەستەنەكراوە و وەكو لاشەیەكی ساردو سڕە كە گیانی تێدا نەمابێت. 

یەكێك لە هەڵە عەقیدی و بیروباوەڕەكان ئەوەیە كاتێك كەسێك ڕووداوێكی نەخوازراوی لێ دەقەومێت حەسرەت هەڵدەكێشێت و دەڵێت: ئەگەر وام بكردایە ئەمە ڕووی نەدەدا ! بۆ نموونە لە ڕێگای سەردانی كردنێكدا ڕووداوێكی هاتوچۆی تووش دەبێت، دەڵێت خۆزگە ئەم سەردانەم نەكردایە یان ئەم دەرچوونە نەبوایە تووشی ئەم ڕووداوە نەدەبووم! ئەوە ڕەخنە گرتن و ناڕازی بوونە بەقەدەر، ئەو قەدەرەش دەبوو روو بدات. 

پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەكو لە سەحیحی موسلیمدا هاتووە فەرموویەتی: " احرص على ما ينفعك ، واستعن بالله ، ولا تعجز، فإن أصابك شيء فلا تقل : لو أني فعلت كذا لكان كذا وكذا ، ولكن قل : قدّر الله وما شاء فعل , فإن لو تفتح عمل الشيطان " رواه مسلم – كتاب القدر – ( 2664). واتە : ئەوەی بەسوودە بۆت بەدەستی ئەنجامی بدە و پەنا بە الله بگرە و بێ دەسەڵات مەبە وئەگەر تووشی ناخۆشییەك هاتی مەڵێ ئەگەر وام بكردایە ئاوها و ئاوها دەبوو، بەڵكو بڵێ ئەوە قەدەری الله بوو ویستی لەسەر چی بێت ئەنجامی ئەدات. 

هاوشێوەی ئەوە لە قورئانی پیرۆزیشدا هەیە، وەكو الله دەفەرموێت: (الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا) آل عمران:168. واتە ئەگەر بە قسەی ئێمەیان بكردایە و دەرنەچوایەن بۆ جیهادكردن نەدەكوژران. 

بێگومان وشەی (لو) واتە ئەگەر یان خۆزگە! لە هەموو حاڵەتێكدا هەر حەرا م و هەڵەی عەقیدەیی نییە، بۆ نموونە: كەسێك بڵێت ئەگەر بێیتە ماڵم ڕێزت لێ دگرم ئەمە هەواڵێكە و هیچ ناشەرعییەكی تێدا نییە. 

یان ئاوات خواستنێك بێت بۆ كارێكی شەرعی بۆ نموونە خۆزگە پارەو ماڵم زۆر دەبوو بۆ ئەوەی لێی ببەخشم. یان خۆزگە توانای حەج كردنم بوایە وقسەی هاوشێوەی ئەوە كێشەیەكی شەرعی تێدا نییە وەكو زانایان دەڵێن. 

بەڵام ئەوەی نەهی لێ كراوە و نابێت توخنی بكەویت ئەوەیە قەدەرێك ڕوو بدات و دوای ئەوە بڵێیت خۆزگە فڵانە شتم بكردایە یان فڵانە ڕێوشوێنم بگرتایەتەبەر بۆ ئەوەی ئەو ڕووداوە ڕووی نەدایە ئەوە هەڵەیەكە لە بیروباوەڕدا و لە جیاتی ئەوە دەبێت بڵێیت: (قدر الله وما شاء فعل) واتە ئەوە قەدەری الله بوو، الله ویستی لەسەر هەرچی بێت ئەنجامی ئەدات. 

وشەی(لو) بەو شێوەی كە باسمان كرد دەرگای شەیتان دەكاتەوەو گومان و وەسوەسە بۆ بەندە درووست دەكات وئیماندار پێویستە ئەو دەرگا لە خۆی نەكاتەوە، بەڵكو ئەگەر ڕێوشوێنی پێویستە گرتە بەر و لە نەخۆشی چارەسەری وەرگرت و لە كاتی سەفەر و دەرچوون ئەوەی پێویست بوو لەسەری بۆ سەلامەتی ئەنجامی دا و قەدەرێكی تووش بوو دەبێت هەر ئەوەندە بڵێت (قدر الله وماشاء فعل) وئیتر نەڵێت خۆزگە ئاوها و ئاوهام بكردایە بۆ ئەوەی ئەمەی كە ڕوویدا ڕووی نەدایە. الله عزوجل فەرموویەتی: (وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ ۝ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ۝ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ) البقرة:155-157. 

هەروەها پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (ما من عبد يصاب بمصيبة فيقول: إنا لله وإنا إليه راجعون، اللهم آجرني في مصيبتي، واخلف لي خيرًا منها، إلا آجره الله في مصيبته، وأخلف له خيرًا منها) صحيح مسلم:918. واتە: هەر بەندەیەك تووشی موسیبەتێك ببێت وبڵێت ئێمە بەندەی الله ین و هەر بۆ لای ئەویش دەگەرێێنەوە، یا الله لەسەر ئەوەی كە تووشم بووە پاداشتم بدەرەوە و بەچاكتر قەرەبووم بكەرەوە، الله پاداشتی دەداتەوە و چاكتری لەوە بۆ دەكات كە لەدەستی داوە. 

وریابە و هەرگیز نزاو پاڕانەوە و داوای لێ خۆشبوون مەكە بۆ كەسی بێ دین و بێ ئیمان و مونافیق و دوژمنی ئیسلام و ئەوەی بە كافری مردووە ، چونكە الله ئەو كارەی لە پێغەمبەرەكەی قەدەغە كرد و فەرمووی: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُواْ أَن يَسْتَغْفِرُواْ لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُواْ أُوْلِي قُرْبَى مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} التوبة:113. 

أبو زكریا النووي بە ڕحمەت بێت لە كتێبی (الأذكار المنتخبة من كلام سيد الأبرار) (290).لەم بارەوە فەرموویەتی: بە پێی ئەو ئایەتە حەرام و قەدەغەیە دوعای لێخۆش بوون بۆ كەسی بێ ئیمان و كافر بكرێت ، فەرموودەكان و كۆدەنگی موسوڵماناننیش لەسەر ئەوە دامەزراون وجێگیرن. 

هەروەها لە كتێبی المجموع دا دەلێت: (وَأَمَّا الصَّلاةُ عَلَى الْكَافِرِ وَالدُّعَاءُ لَهُ بِالْمَغْفِرَةِ فَحَرَامٌ بِنَصِّ الْقُرْآنِ وَالإِجْمَاعِ). واتە: نوێژ كردن و داوای لێخۆش بوون بۆ كافر بە دەقی قورئان و بە ئیجماعی ئوممەت حەرامە.  

بە هەمان شێوە القاضي عیاض الیحصبي ئیجماع وكۆدەنگی زانایانی گواستووەتەوە لەوەی دوعا كردن و داوای لێخۆش بوون بۆ كەسانی كافر و بێ ئیمان حەرامە و ئەوان هیچ سوودێك لە كارە چاكەكانیان نابینن و پاداشتتیش نادرێنەوە و سزایشیان لەسەر سووك ناكرێتەوە، ئەگەرچی ئەوەشیان باس كردووە بە پێی بەڵگەكان بێ باوەڕان ئاستی سزایان لە دۆزەخدا جیاوازی تێدا هەیە. 

بەڵكو هەندێ لە زانایان وەكو القرافي ئاماژەیان بۆ ئەوە كردووە لەوانەیە دوعا كردن و داوای لێخۆشبوون بۆ كەسی بێ باوەڕ سەر بكێشێت بۆ تەكفیر كردنی ئەو كەسەی كە دوعاكە دەكات، بەڵام ئەم مەسەلە هەندێ تفصیل و وردەكاری لەسەری باس كردووە پێم باش نەبوو نەقڵی بكەم چونكە زانایانی تر ئەمەیان باس نەكردووە، تەنها مەبەستم ئەوە بوو بزانرێت كە ئەو مەسەلە لەلای ئەهلی علم چەند بە گەورە تەماشا كراوە. 

تەنانەت موسوڵمان ڕێگە نەدراوە بۆ دایك وباوك و باپیرانیشی داوای لێخۆش بوون بكات ئەگەر بە كافری و بەبێ باوەڕی مردبن. 

إبراهیم علیه السلام پەیمانی بەباوكی دابوو لە الله داوای لێخۆش بوونی بۆ بكات (سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا) بەڵام دواتر كە بۆی ڕوون بوویەوە باوكی دوژمنی پەروەردگارە وازی هێنا و داوای لێخۆش بوونی بۆ نەكرد: (فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِّلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ ۚ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ). 

لە صحيح ی مسلم یشدا هاتووە: (عن أبي هريرة، قال: زار النبي صلى الله عليه وسلم قبر أمه، فبكى وأبكى من حوله، فقال: استأذنت ربي في أن أستغفر لها فلم يؤذن لي، واستأذنته في أن أزور قبرها فأذن لي، فزوروا القبور فإنها تذكر الموت). واتە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم سەردانی قەبری دایكی كرد و دەستی كرد بە گریان و ئەوانەشی كە لەگەڵیدا بوون دەستیان كرد بە گریان، ئینجا فەرمووی داوام لە پەروەردگارم كرد ڕێگەم بدات داوای لێخۆش بوون بۆ دایكم بكەم و ڕێگەی نەدام، بەڵام داوام كرد ڕێگەم بدات سەردانی قەبرەكەی بكەم و ڕێگەی دام...بەڵگەی تری لەم جۆرەش لە سوننەتدا زۆرە. 

بەڵام لەم سەردەمەی خۆماندا چەمكەكانی بیروباوەڕ لە لای موسوڵمانان تێكدراوە و زانستی شەرعیش لەلایان كەم بووە و ئەوانەش كە پێشەنگ و زانان و دەبێت چاوساغیان بن بۆ دووركەوتنەوە لە لادانی بیروباوەڕ و لە جیاتی چەسپادانی واتاكانی تەوحید وئیمان لە دڵ و دەروونیاندا هەندێ جار خۆیان پێشیان دەكەون و سەپێچی بیروباوەڕ دەكەن و ئەوەش لەسەر ئاستی بەرفراوان و ترسناك ڕۆڵی خراپ دەبینێت، ئێ{تا وای لێ هاتووە موسوڵمانان بێ ئاگا لە حوكمی ئەو كارەیان داوای لێخۆش بوون بۆ جولەكە و بۆ نەساڕا و بۆ شوێنكەوتووی زۆرێك لە دینە دەستكرد و باتڵەكان دەكەن ودەڵێن مادام چاكەی بۆ مرۆڤایەتی بووە ئەویش دەچێتە بەهەشتەوەو داوای لێخۆش بوون ونزای چاكە و چوونە بەهەشتی بۆ دەكەن! 

لە ساڵی 2005 پاپای ڤاتیكان یوحەننا پۆڵسی دووەم مرد و شێخ یوسف القرضاوي دوعایەكی بەكوڵی بۆ كرد ودڵی ژمارەیەكی زۆری لە موسوڵمانانی جیهانی خەمبار كرد و لە خۆیشیانی ڕەنجاند و لەبەرانبەریشدا نەشیتوانی سەرنجی ڕۆژئاوایش بۆ بانگەوازە میانڕەوەكەی تا سەرئێسقان ڕابكێشێت و لە دوعاكەیدا وتی: "ندعو الله تعالى أن يرحمه ويثيبه؛ بقدر ما قدَّم من خير للإنسانية وما خلّف من عمل صالح أو أثر طيب" واتە لە الله دەپاڕێینەوە سۆزو میهرەبان خۆی بڕژێت بەسەریدا و پاداشتی بداتەوە بەو ئەندازەی كە خێر وچاكەی بۆ مرۆڤایەتی پێشكەش كردووە و كردەوەو شوێنەواری چاكی لە دوای خۆی بەجێ هێشتووە...بەڵام دوعاكەی قەرزاوی سەرپێچییەكی ڕوونی شەرعی تێدا بوو و هەرگیز نەدەبوو هەڵەی لەو جۆرە بكات بۆیە ئەو هەڵوێستەی كە بەلای خۆیەوە هەڵوێستێكی پڕ لە حیكمەت بووە، ناڕەزایەتییەكی زۆری لێ كەوتەوەو لەسەر ئاستی زانایان و خەڵكی بە گشتی وەڵام درایەوەو سەركۆنە كراو كارەكەی وەكو زۆر كاری تری لەو شێوە ، بوو بە جێگای ڕەخنە و نیگەرانییەكی توند لە دژی. 

هەڵە كردن لە عەقیدەو بیروباوەڕدا لە هەموو جۆرە هەڵەكردنێكی تر خراپترە وپێویستە موسوڵمان ئەوەندە شارەزایی لە زانستی شەرعیدا هەبێت كە گرفتاری ئەو جۆرە هەڵانە نەبێت و لەگەڵیاندا ڕانەیەت وببێتە بەشێك لە شێوازی قسەكردن و مامەڵە و رەفتار كردنی ڕۆژانەی، لێرەدا چەند نموونەیەكی جیاواز دەربارەی یەك مەسەلە دەخەمەڕوو: 

هەندێ كەس لە كاتی ناخۆشی و ناڕەحەتیدا جنێو بەڕۆژگار و زەمانە دەدەن، بۆ نموونە كە ئازیزێكیان بە گەنجی دەمرێت، یان كەسێك دوای دەوڵەمەندی هەژار دەكەوێت و لێی دەقەومێت، دەڵێن: (ڕووی زەمانە ڕەش بێت!) یان قسەی لەو جۆرە. 

هەروەها هەندێك جار كاتێك كەسێك نەخۆش دەكەوێت، یان پیر ئەبێت یان بەهەر بۆنەیەكی تری هاوشێوە توشی شتێك دەبێت دەڵێن: دونیایەكی بێ وەفایە...یان جاری وا هەیە بێ ئەوەی قسە و جنێویش بە زەمانە و ڕۆژگار بدەن دەڵێن: (ئااای زەمانە)، ئەویش هەر جۆرێكە لە بۆڵەو گلەیی و توانج لە زەمانە. 

یان كاتێك باسی ڕووداوێك دەكەن كە لە ڕۆژێكدا ڕوویداوە، یان كارەسات و ناخۆشییەكیان لە كاتێكی دیاریكراودا بەسەردا هاتووە دەڵێن: (ڕۆژێكی ڕەش بوو) ئەو رۆژە. 

هەموو ئەوانە هەڵەیەكی عەقیدەیی گەورەن و ڕاستەوخۆ پێچەوانەی فەرمانی الله یە كە لە فەرموودەی قودسیدا فەرموویەتی: (يؤذيني بن آدم يسب الدهر وأنا الدهر، بيدي الأمر، أقلب الليل والنهار) رواه البخاري (4/1825) برقم (4549). واتە نەوەكانی ئادەم قسەی نەشایو دەدەنە پاڵم و جینو بە ڕۆگار و زەمانە دەدەن، من پەروەردگاری زەمانەم و ئەوەی دەیدەنە پاڵ زەمانە من درووستی دەكەم وهەموو خێرو چاكەیەك بەدەستی منە و بە زانست و بە حیكمەتی منە و ئەوەی بمەوێت دەبێت و ئەوەی نەمەوێت نابێت. 

ابن القیم لە كتێبی زاد المعاد (2/323) دا فەرموویەتی: ئەو كەسەی جنێو بە زەمانە دەدات لە دوو حاڵ بەدەر نییە: یان ئەوەیە جنێوی بە الله داوە ئەگەر بزانێت كە الله لەو فەرموودەیەدا بەو شێوە باسی زەمانەی كردووە و ئەوەش كوفرە، یان ئەوەیە باوەڕی وایە ڕۆژگار و زەمانەش بۆ خۆی لەگەل الله دەسەڵاتی هەیە و كاریگەری هەیە لەسەر حاڵی خەڵكی ئەوەش شیركە بە الله عزوجل؟ 

لە ڕاستیشدا لەوانەیە ابن القیم تصور ی نەكردبێت و بیری نەچووبێت بۆ ئەم جەهلەی ئەمڕۆ موسوڵمانان تێیكەوتوون سەبارەت بە دینەكەیان، بۆیە لەوانەشە بكرێت حاڵەتی سێیەمیشی بۆ زیاد بكرێت كە بریتییە لە جەهل مەرجێك ڕێگای دەفع كردنی ئەو جەهلەی نەبێت! چونكە لەوانەیە هەندێك جاهیل هەبن ئەم مەسەلەیان هەر نەبیستبێت و هەر دەركیان پێ نەكردبێت وهیچ مامۆستایەك ئایینی یان بانگخواز و فێرخوازێكی زانستیش بۆی ڕوون نەكردبێتەوە، بۆیە حوكمی كەسی وا دەكەوێتە دوای ئەوەی مەسەلەكەی لە ڕووی زانستییەوە بە جوانی بۆ ڕوون بكرێتەوە. 

پوختەی باسەكە ئەوەیە زەمانە و ڕۆژگار الله هەڵیدەسورێنێت و هەر سوكایەتی كردن و جنێودانێك بە زەمانە - وەكو لە فەرموودكەدا هاتووە - دەچێتە چوار چێوەی قسە كردن و جنێودان بە الله عزوجل، یان دەبێتە جۆرێك لە جۆرەكانی شیرك، موسوڵمانیش دەبێت هەمیشە ئاگەداری زمانی خۆی بێت چونكە هەموو قسەیەكی لەسەر حیسابە، باش و خراپ پاداشتی لەسەرە و الله فەرموویەتی: ( وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا) الإسراء:36. 

بیدعە لە دیندا - هەر بیدعەیەك بێت - كارێكی خراپە و بە دەقی فەرموودەی صحیح بە لادان و گومڕایی وەسف كراوە ، چونكە شەریعەت هیچ نوقسانی و ناتەواوییەكی تێدا نیە كەسێكی موبتدیع پڕی بكاتەوە، هەر بۆیە هاوەڵان الله لێیان ڕازی بێت لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو بنەمایە پەروەردە كران كە دین تەنها لە كیتاب و سونەتەوە وەردەگیرێت و بیدعە هێڵێكی سوورە و قەدەغەیە لێی نزیك ببنەوە، دەبینین ئەوان زۆر جەختیان لەسەر دەستگرتن بە سوننەت دەكرد و هاوكات زۆریش ڕقیان لە هەموو بیدعەیەك بوو لە دینداریدا، عبدالله بن مسعود الله لێی ڕازی بێت لە وتەیەكیدا كە بەسەنەدێكی صحیح هاتووە دەیفەرموو: ( اتبعوا ولا تبتدعوا فقد كفیتم) واتە شوێن كەوتووی كیتاب و سوننەت ببن و بیدعە و داهینان لە دیندا ئەنجام مەدەن چونكە ئەو دوو سەرچاوەتان بەسە. 

سەرەتای بیدعەش لەسەردەمی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم خۆی و هاوەڵە بەڕێزەكانیدا درووست بووە و هەر ئەوانیش ڕووبەڕووی بوونەوەو بە توندی بەرپەرچیان داوەتەوە، بۆ نموونە ئەوانەی كە پرسیاری عیبادەتی پێغەمبەریان كرد صلی الله علیه و سلم و بەكەمیان زانی و وتیان ئێمە لەوە زۆرترمان پێدەكرێت، هەروەها ئەو كەسەش كە ڕەخنەی لە دابەش كردنی پێێغەمبەر صلی الله علیه و سلم گرت وبە ناحەقی وەسفی كرد، دواتر ئەو بیدعانەی كە لەسەردەمی عثمان دا ڕوویاندا و بە كوژرانی خۆی تەواو بوو الله لێی ڕازی بێت و سەرهەڵدانی گومرایانی وەكو معبد الجهني و دوای ئەو جهم بن صفوان و سەرهەڵدانی تاقمە گومڕاكانی وەكو موعتەزیلەكان و باقی فیرقەو تاقمەكانی تر كە بەشێوەیەك لە شێوەكان تاكو ئەم ڕۆژگارەی خۆمان درێژەو بەردەوامییان هەیە. 

ئەگەرچی لە ئیسلامدا بە هیچ شیوەیەك بیدعەیەك لە دیندا نییە باش بێت و هەر هەمووی ڕەتدەكرێتەوە بەسەر داهێنەر و ئیش پێكەرەكەیدا، بەڵام جیاوازییان لەوەدا هەیە كە هەندێكیان لە عەقیدەدایە و سەری خاوەنەكەی لە دۆزەخەوە دەردەكات، بۆ نموونە عەقیدەی جەهمییەكان لە مەسەلەی سیفات و بابەتەكانی تری عەقیدەدا لە تاقمە دێرینەكان، یان عەقیدەی ئەوانەی لەم سەردەمەدا بە خۆیان دەڵێن قورئانی و قورئان لێیان بەرییە ، لەبەرانبەریشدا هەندێ بیدعە هەیە بیدعەی عەمەلییە و بەڵێ كارێكی خراپ و ناپەسەند و مەردودە، بەڵام وەكو بیدعەكانی عەقیدە نییە لە خراپیدا، ئینجا بە هیچ شێوەیەك لە ئیسلامدا بیدعەیەك نییە پێی بوترێت بیدعەی حەسەنە و بیدعەی خراپ ، چونكە بیدعە هەمووی خراپ و خراپترە و ئەو فەرموودەش كە هەندێك لە ئەهلی بیدەع دەستی پێوە ئەگرن بەهیچ شێوەیەك واتای شەرعییەتی بیدعەی تێدا نییە ودادیان نادات و هەڵە لێی حاڵی بوونە. 

بەڵام بۆچی بازاڕی بیدعە بەردەوام بازاڕێكی گەرمەو ڕەواجی هەیە، ئەی بۆچی سوننەت هەمیشە دژایەتی دكرێت وغەریبە و شوێنكەوتوانی نامۆن و ئەهلی بیدعە زۆر جار لە پێشەوەن و بە بیدعەكەیان ئەنازن و خەڵكیش گوێیان لێ دەگرن وەكو ئەوەی ئێمە لە ئیسلامدا داومان لێ كرابێت تا پێمان دەكرێت بیدعە زۆرتر بكەین و بۆیە خەڵكی بەبێ بیدعە نەچێژ لە عیبادەت دەبینن و نە وا ئەزانن عیبادەتیان كردووە. 

لە ڕاستیدا هۆكار زۆر هەیە لە دوای ئەو ئاوەژووبوونە لە بنەماو بنچینەكاندا و ئەوە ساڵانێك ئیشی بۆ كراوە و هەوڵی بۆ دراوە تاكو بەو شێوە توانراوە بیدعە بخرێتە جێگەی سوننەت و سوننەتیش بەو شێوە نامۆ بكرێت و شوێنكەوتوانیشی لە كۆمەڵگای كوردیدا نامۆتر دەربكەون، لەوانە وەكو زانایان ئاماژەیان پێ كردووە: 

1- پێش هەموو هۆكارێك مەسەلەی دوور كەوتنەوە لە كیتاب و سوننەت و لە زانست و تێگەیشتنی پێشینانی چاكی ئەم ئومەتە وحاڵی نەبوون لە سەرچاوەكانی تەشریع لە ئیسلامدا، هۆكارێكی سەرەكییە بۆ درووست بوونی بیدعە و دواتر لەم هۆكارەوە زۆر هۆكاری تر سەرچاوە دەگرێت. 

2- كاریگەر بوون بە شوبهەو گومانەكان كە لە دەوری مەسەلەی بیدعە دەوروژێنرێن وبەرگری لێ دەكەن كاریگەرییان هەیە لە بڵاوبوونەی بیدعە لە دیندا، هەروەها ئەو پڕوپاگەندەو تۆمەتانەی كە بەردەوام بۆ ئەهلی سوننەت درووست دەكرێن و ئەو خەرمانە ساختەیەی بەدەوری ئەهلی بیدەعدا درووست دەكرێت، كاریگەری خۆی هەیە لە تەشەنە پێكردنی بیدعە لەناو خەڵكیدا، بێگومان شەیتانیش ئەوەی پێی بكرێت لە جوان كردن و ڕازاندنەوەی بیدعە لەلا خەڵكی دەیكات وەسوەسەكانی بۆ ئەوان لەگەڵ هەوڵی ئەهلی بیدع وكۆششیان بۆ نامۆكردنی سوننەت و سەروەری بیدعە یەكدەگرنەوە و دەرەنجامی چاوەڕوان كراوی دەبێت لەسەر ئەو بابەتە. 

3- لەبەر ئەوەی دەسەڵات و حكومەت وكاربەدەستان لە هەموو شوێنێك هەمیشە حەز بە دیندارییەك دەكەن پڕ بێت لە بیدعە چونكە ئەوان گومانیان نییە بیدعەچییەكان كۆمەڵێك خاوەن بەرژەوەندین و وێڵن بەدوای مادە و مەنسەب و پلەو پایە و زۆر بە ئاسانی سازشیان لەگەڵدا دەکرێت و دەگەنە دەرەنجام لەگەڵیاندا و چۆنیان بوێت ئاوها دینیان بۆ دەگونجێنن و ئەوەش دەبێتە هۆكاری درووست بوونی خەڵكانێكی هۆگر بە بیدعە و دژ بە سوننەت بەبێ ئەوەی ئاگایشیان لە خۆیان بێت، بۆیە دەسەڵاتەكان لە درێژایی مێژوودا و بەتایبەتی لەم سەردەمەدا بە هەموو شێوەیەك پشتگیری ئیسلامێك دەكەن بیدعە تێیدا تەشەنەی كردبێت، ئەمە نەك تەنها دەوڵەتە عەرەبی و بەناو ئیسلامییەكان بەڵكو كاتی خۆی ناپلیۆنی نەسڕانیش كە میسڕی داگیر كرد بۆ نموونە زۆر جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە ئاهەنگ گێڕان و بۆنەی لە دایكبوونی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم سازبكرێت و خۆیشی هەموو خەرجی و ئاسانكارییەكی بۆ دابین دەكردن، چونكە ئەویش دەركی بە گرنگی بیدعە كردبوو لە شێواندنی ئیسلامدا. 

4- بێدەنگ بوونی زانایان و فێرخوازانی زانست و باگخوازان لەسەر ئەو هەموو بیدعەی ئەنجام ئەدرێت، كە ئەمەش كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ڕاوبۆچوونی خەڵكی هەیە لەسەر بیدعە و ڕەنگە ئەم خاڵە كاریگەرترین هۆكاری بڵاوبوونەوەی داهێنراوەكان بێت لەناو میللەتی كوردا، كە زۆربەی مامۆستایانی ئایانی نەك هەر لە ڕووی بیدعە ناوەستنەوە، بەڵكو لەلای خەڵكی خۆشەویستیشی دەكەن و وا تێیاندەگەیەنن كە هیچ كێشەیەك نییە و كێ ئازایە بۆ خۆی لە دیندا داهێنانی باش بكات و گرنگ ئەوەیە بیدعەیەكی بەسوود بێت بۆ ئیسلام و كارێكی خراپ نەبێت، بۆیە بیدعە بەشێوەیەكی بەرچاو زاڵ بووە سەر سونەتدا و هەموو بیدعەیەكیش ژیانی لەناو خەڵكیدا بۆ نانووسرێت وەكو مەعلومە بە مردنی سونەتێك نەبێت. 

لە ڕاستیدا بێ مەوقیفی زانایان لە ئاستی تەشەنە كردنی بیدعە لە كۆمەڵگادا تاوانێكی گەورە بوو ئەنجامیاندا وهۆكارەكەشی یان بڕێكی كەم پارەو یان پلەو پایەو مەنسەبێكی لەناوچووە كە دینەكەیان بە قوربانی كرد و لە جیاتی ئەوەی ببنە پێشەنگێكی باش بوون بە خراپترین پێشەنگ و بەهەرزانترین نرخ دینەكەیان هەڕاج كرد، لەسەیرو سەمەرەترین ئەو نرخانەش كە لەبەرانبەر بڵاوكردنەوەی بیدعەدا بەجۆرەكانی وەریانگرت ئەوە بوو مزگەوتیان پێدرا یان مزگەوتەكانیان لێ وەرنەدەگیرایەوە كە دواجار ئەوێیش بوو بە ناوەندێكی كارا بۆ بڵاوكردنەوەو پەرەسەندن و شەرعییەت پێدانی بیدعە.  

5- هۆكارێكی تری بڵاوبوونەوەی بیدعە ئەوەیە كەسانێكی جاهیل بەهۆی ئەو پۆشاك و مێزەرو مەندیلەی دەیپۆشن ئیتر خەڵكی وا دزانن ئەوانە بەوە دەبنە زانا و پشت بە قسەكانیان دەبەستن وپرسیاریان لێ دەكەن و ئەوانیش بەبێ زانست وەڵامیان دەدەنەوە، چونكە ئەو جۆرە كەسانە هیچ كات (نازانم) لە فەرهەنگیاندا نییە و هەرچی پرسیارێكیان لێ بكرێت بیزانن و نەیزانن هەر وەڵامیان ئامادەیە و ئەو خەڵكە بەسەر هەڵەدا دەبەن و بیدعەیان پێ ئەنجام ئەدەن و لەسوننەت دووریان دەخەنەوە. ئیمامی مالیك بڵێ نازانم زۆرێك لە كۆڵكە مەلاكان ناڵێن نازانم و دەست بە گیرفانیاندا دەكەن و وەڵامیان بۆ دەردەهێنن. 

ئەو جۆرە بەناو زانایانەش كە زانست لێیان بەرییە و دوورە، هەمیشە لەناو كورددا بوونیان هەبووە و هەیە و ئێستاش لە هەموو كاتێك زۆرترن و لە ئێستادا بیدعەی عەقیدیشیان بۆ خۆیان و بۆ خەڵكی زیاد كردووە وهەموو بەهرەیەكیشیان بریتییە لە زمانێكی لووس كە قال الله و قال الرسول زۆر بەكەمی لێ دەبیسترێت چونكە نەشارەزایی قورئان و نە شارەزایی سونەنتیان نییە! هەروەها پۆشاكێكی دیاری كراو دەپۆشن كە ئەگەر ئەوەیان لێ بكەیتەوە هیچیان پی نامێیت وكەس حیسابیان بۆ ناكات، ئەگەریش ئەو كەسە دامەزرابێت و بەفەرمی ئیمام و خەتیب بێت ئەوە خۆی بە ئیمامی شافیعی ناگۆڕێتەوە و بەئارەزووی خۆی مێشكی خەڵكی لە بیدعە پڕ دەكات و سوننەت و شوێنكەوتوانیشی لەلایان بە خاوەن دینی تازە و بە توندڕە و جۆرەها ناوو ناتۆرەی تر ناشیرین دەكات. 

خەڵكیش بەهۆی ئەو جەهلەی باڵی بەسەریاندا كێشاوە لە كاروباری دینەكەیاندا هەر ئەلێن ئم و بەلێ و وایە و وەكو مردوون لەبەردەستی مردوو شۆردا، تەنانەت هەندێ جار هەر لە سەر سیقە و متمانەی كوێرانە زەكاتی سەروەت و سامانەكانیشیان لێ وەردەگرن ودەڵێن ئێمە خۆمان بۆتانی ئەدەینە فەقیر و نەداران و وەكو ئەوەی خۆیان ئیفلیج و كەوتووی سەرجێگا بن وهیچ فەقیر و هەژارێك لەم كۆمەڵگا پڕ لە فەقیر و هەژارەدا نەناسن و دواتریش لەو كتێبانەی كە وتمان پڕن لە قسەی بێ بەڵگە و فەرموودەی لاواز و هەڵبەستراو، قیلی تێدا دەدۆزنەوەو ئەو پارانەش بۆ بەرژەوەندی خۆیان خەرج دەكەن ویان دەیخەنە بازرگانی و ئیشی پێدەكەن و بەردەوام لەبەر جەهلی خەڵكی بەدینەكیان دەخۆن ولەم دونیایەدا خەنی دبن. 

بەو شێوەش هەم خۆیان لە رێگە لادەدەن و هەم ئەو خەڵكە داماوەش كە لە هەموو شتێكدا زیرەكن و كورد واتەنی دەست بەچاوی ماردا دەكەن وكەس لێیان ناباتەوە، جگە لە دینەكەیاندا نەبێت كڵوڵن و هیچ نازانن و وەكو نابینا دەبێت ئەو بەناو بانگخواز و زانایانە دەستیان بگرن و بەرەو زەلكاوی بیدعە وهەركوێ بیانەوێت بیانبەن و لە مێرگ و سەوزایی دڵڕفێنی سوننەت دووریان بخەنەوە. (لێرەشدا مەبەستم لە زۆرینە خراپەكەیە لەو بەناو مامۆستایانە نەك كەمینە باش و سەرڕاست و موەحیدەكانیان). 

6 - هۆكارێكی تری بڵاو بوونەوەی بیدعە جەهل و نەشارەزاییە لە خودی سونەتدا، عەرەب دەڵێن: (فاقد الشیء لا یعطیه) ئەو كەسەی شتێكی نەبێت چۆن بیبەخشێت؟ زۆربەی مامۆستایانی ئایینی هەموو بضاعة یان لە زانستدا كۆمەڵە كتێبێكە لە مەزهەبێكدا خوێندوویانە و لە جیاتی ئەوەش كە فەرموودەو سوننەتی صحیح بەڵگەیان بێت خودی مەزهەبەكە و هەڵبژاردنەكەی بەڵگەیە لە لایان و یان ئەو هەموو ئەو حەواشی و كتێبانەی كە پشت بەستنیان لەسەر فەرموودەی لاواز و موضوع ە ڕێگە بە توسل و دەست وقاچ ماچ كردن و بەبەركەت دانانی دارو بەرد بەپەسەند دەزانن، ئەوەش هاندەرێكی بەهێز بوو بۆ بڵاوبوونەوەی بیدعە و بە ئاسایی تەماشا كردنی. 

كتێبەكانی فەرموودەی وەكو شەش كتێبەكە و دەواوینی تری سوننەت و كتێبەكانی تەخریجی فەرموودە و تەفسیری وەكو تەفسیرەكەی الطبري و كتێبەكانی عەقیدەو سوننەت كە سەلەف و زانایان و فەرموودەناسانی دوای ئەوان نووسیویانە لەلای زۆرێك لە مامۆستایانی ئایینی كورد و بانگخوازان كە ڕابەرایەتی خەڵكی دەكەن ئاشنا نین و زۆربەیان دەژین و دمرن هەر نازانن ئەو كتێبانە چییان تێدایە! مەگەر هەندێك لەو فەرموودانە نەبێت كە لە ناو كتێبەكانی فقه و كتێبەكانی تری مەزهەبەكاندا ئاماژەی بۆ كرابێت كە ئەمەش هۆكارێك بوو وەكو وتمان بۆ نامۆ بوونی سوننەت و تەشەنە كردنی بیدعە وەكو ئاگر لەناو پووش و پەڵاشدا ودواجاریش بوو بە ئەمری واقع. 

خەتیبەكان هەمیشە لە سەر مینبەرەكانیانەوە- بە ئێستاشەوە - بە فەرمودەی لاواز و هەڵبەستراو كاریگەرییان لەسەر خەڵكی درووست كردووە و ئەوانیان هێناوەتە گریان كە ئەوە ئامانجیانە و بە نیشانەی سەركەوتنی خۆیانی دەزانن كاتێك خەڵكی دەست بە گریان بكەن! بێگومان بۆ ئەو مەبەستەش زۆر بەكەمی قورئان و فەرموودەی صحیح یان بەكارهێناوە، بەڵكو بە زۆری سوودیان لە هەندێ كتێبی بەناو بانگ بەوەی پڕن لە فەرمودەی لاواز و هەڵبەستراو و وبیدعەو خورافات رگرتووە وكو كتێبەكانی إحیاء علوم الدین و بغیة المسترشدین و إعانة الطالبين و درة الناصحین وکتێبی تر، بەڵكو چەندین كتێبی تریش لە زۆرێك لە كتێبخانەی ئەو جۆرە مامۆستایانە بوونی هەبووە كە بەپاساو وبەهانەی نوشتە و دوعا نووسین باسی سیحر و جادوو و ناوی جنۆكەكانیان بانگ كردووە بۆ بەیەكخستن و لەیەكتر كردنی ژن و مێرد و شتی لەو جۆرە، هەروەها پشتیان بەستووە بە هەندێ كتێبی رقائق و ئەو جۆرە كتێبانە كە ئاخنراون لە قسەی بێ بنەما و فەرموودەی لاواز و هەڵبەستراو، یان هەندێ لەو تەفسیرانەی كە عەقیدەی موبتەدیعەكانی تێدایە وەكو تەفسیری الخازن و هاوشێوەكانی، بەكورتی ئەو كتێبانەی ئەوان پشتیان پێی بەستووەو وەكو سەرچاوە بەكاریان هێناوە ئەڵێی بۆ ئەوە دانراون موسوڵمانان لە سوننەت دووربخەنەوە. 

لە ئەنجامی ئەم ئاشنا نەبوونەی مامۆستایانی ئایینی و زۆرێك لە بانگخوازان بە سوننەتی پێشەوامان صلی الله علیه و سلم، شتێك نەما پێی بوترێت جیاكردنەوەی فەرموودەی صحیح لە ضعیف و موضوع، من خۆم مامۆستام بینیوە كە ئیمام و خەتیب بووە باوەڕی بەوە نەبووە كە فەرمودە هەبێت صحیح نەبێت پێی وابوو وەهابییەكان درووستیان كردووە و فەرموودە هەمووی هەر سەحیحە و لەسەر ئەو بیروباوەڕە خوتبەی دەدا و خەڵكی ئاراستە دەكرد. 

بۆیە بەداخەوە زۆربەی ئەو كتێبانەی ئەوان پشتیان پێ دەبەست لە عەقیدە و لە فقه و تزكیة النفس و تەفسیردا پڕ بوون و ئێستەش پڕن لە فەرموودەی ضعیف و هەڵبەستراویش و خەڵكیش لەگەڵ ئەو مامۆستایانە و بەئاراستە كردنی ئەوان دینداری دەكەن و ئیتر بۆچی بیدعەیان لەلا خۆشەویست نەبێت و سوننەت و شوێنكەوتوانیان لەلا نامۆ و ناشیرین نەبێت؟ 

هێرشی بیدعە بۆ سەر دینداری كردنی خەڵكی لە رێگەی ئەو مامۆستایانەوە بوارێكی بەجێ نەهێشت باڵی ڕەشی بەسەردا دانەگرێت و داینەپۆشێت، لە بواری عەقیدەوە بیگرە كە ئەگەر وریایی لە هەر لادان و بیدعەیەكی عەقیدەو بیروباوەڕ بدەیت یەكسەر تۆمەتێكی ئامادەیان بۆت هەیە كە پێت دەلێن وەهابی وهەرچی پێیان بڵێی ئەوە سەرپێچی بیروباوەڕە و یان تەنانەت هەڵوەشێنەرەوەی شایەتمانیشە، پێیان بڵێ ئەوە بەڵگەی ئایەت و ئەوە بەڵگەی فەرموودەی صحیح، بەگوێیاندا ناچێت و دەڵێن نەخێر تۆ وەهابیت و دینێكی تازەت هێناوە ، قسەی ئەوانیش دەخوات ودەبیسترێت و قسەی تۆیش لە قەفەسی تۆمەتباریدایە و بە تاكێكی زیان بەخش و بێ سوود و دواكەوتوو لە كۆمەڵگادا حیسابت بۆ دەكرێت چونكە سوننەت لەم سەردەمەدا بە خراپترین دۆخەكانیدا تێدەپەڕێت وشوێنكەوتوانیشی بە تاڵترین قۆناغەكانیاندا تێپەڕ دەبن، تەنانەت بەناوی ئەهلی سوننەتەوە كەسانێكی زۆر درووست كراون بۆ ئەوەی ئەهلی سوننەت كە بەڕاستەقینە شوێنكەوتوی كیتاب و سوننەتن نامۆ دەركەون و ئەوان كە بە ئەهلی سوننەتی ڕاستەقینە دەربكەون كە پیاوی نەیارانی دینەكەیانن و ئەجیندای ئەوان جێبەجێ دەكەن. 

لە بواری عیبادەتەكانیشدا كە بە گشتی ئەوانیش پڕن لە بیدعە كاتێك وریایی بەو خەڵكە دەدەیت و هەڵەكانیان بۆ ڕاست دەكەیتەوە، لێت قبوڵ ناكەن و دەڵێن یەعنی ئەو هەموو مەلا و مامۆستا بەڕێزانە نەیانزاینوە ئەوە بیدعەیە و فەرموودەكە هەڵبەستراوەو تۆ زانیوتە؟ ئەوانەش كە لە حیزبە ئیسلامییەكاندان لە هەموو وڵاتەكان هەر بەم نەفەسەوە قسە دەكەن كە چۆن دەبێت مامۆستا فڵان و دكتۆر فیسار و شێخی زانا و بەتوانا چۆن دەبێت دەركیان بەو حەقیقەتانە نەكردبێت و تۆ بیزانیت؟ كە ئەوەش هەڵەیەكی مەنهەجییە هەلقوڵاوی جەهلێكی قووڵ و كۆنە، بەم شێوەش تاوانی ئەوان بەوە كورت هەڵنەهات كە بیدعەكەیان لەناو ژیانی خەڵكیدا بڵاوە پێ كرد و چەسپاندیان، بەڵكو هۆكاری حصانة و بەرگریكردنیشیان بۆ خەڵكی درووست كرد لەو بیدعانەی كە هەیانە و بەربەست و ڕێگریشیان لەبەردەمیاندا درووست كرد بۆ ئەوەی سوننەت وەرنەگرن وڕەتیبكەنەوە. 

هەڵەیە هەر كەسێك وا تێبگات و باوەڕ بەو كەسانە بكات كە دەڵێن باوەڕمان بەقورئان هەیە و قورئانمان بەسە وسوننەت ڕەت دەكەنەوە یان گومانی لەسەر درووست دەكەن یان بەشێكی وەردەگرن و بەشێكی ڕەت دەكەنەوە! زۆر بەهەڵەدا چووە باوەڕ بەو جۆرە كەسانە بكات و وا بزانێت ڕاست دەكەن لەوەی گوایە باوەڕیان بە قورئان هەیە وكێشەكەیان تەنها لەگەڵ سونەت و فەرمودكانی ئازیزدایە صلی الله علیه و سلم، چونكە ئەوە تناقض ودژوارییەكی گەورەیە ئەوانە لەگەڵ خودی خۆیاندا تێی دەكەون، چونكە فەرمانی پەیڕەوی كردنی سوننەت و گەێڕایەڵی كردنی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم هەر لەو قورئانەدا هاتووە و هەموو ئوممەتی ئیسلامیش جگە لە ئەو تاقمە لادەرەانە نەبێت، یەك دەنگ و یەك بۆچوون لەسەر ئەوەی ئیسلام بریتییە لە قورئان و لە سوننەت، هەركێیش پێچەوانەی ئەوە بڵێت پەیوەندی بە ئیسلامەوە نامێنیت. ناوەڕۆكی باسەكەم لە چەند خاڵێكی كەمدا كورت دەكەمەوە: 

1- بنەمایەكی نەگۆڕەو پێوەرێكی ڕاستەقینەیە لە درێژایی سەردەمەكاندا سەلماوە : هەركێ باوەڕی بەسوننەت نەبوو باوەڕی بەقورئانیش نییە، هەرگیز ئەو دو مەسەلە لەیەكتر جیانابنەوە، حەقیقەتی مەسەلەكەش تەنها خۆڵ لەچاو كردنە و كوشتنی كاتە تا بەتەواوی ڕاستی حاڵ و نیەتیان دەردەكەوێت! چونكە بە ئینكار كردنی سوننەت ئەو كەسە نیوەی ڕێگەكەی زیاتری بەرەو بێ باوەڕی ڕەها واتە وەكو هەر مولحید و بێ ئیمانێك بڕیوە.  

جیاوازی نێوان دژە سوننەتێك و مولحیدێك هەر ئەوەیە ئەو دەڵێت قورئان و سوننەت هەردوكیان درۆ وهەڵبەستراون، بەلام دژە سوننەتەكە دەڵێت سوننەت هەڵبەستراوە و قورئان ڕاستە بەڵام هەرخۆی بەشێكی زۆریش لەو قورئانە ڕەت دەكاتەوە وبەشەكەی تریشی بە ئارەزووی خۆی تەفسیر دەكات و مەعنای بۆ دادەنێت، بەم شێوەش ڕێگەی دژە سونەتەكە بۆ لێدانی ئیسلام ئاسانتر و كورتبڕترە - ئەگەر سەربگرێت بۆیان- تاكو ڕێگەی مولحیدەكە كە بەبێ پەردەو درۆكردن و لەف و دەوەران دەڵێت من مولحیدم و بەئاشكرا باوەرم بە ئیسلام نییە. 

2- ئینكار كردنی سوننەت خۆی لە خۆیدا ئینكاركردنی قورئانە لەبەر ئەوەی دەیان ئایەت دەربارەی وەرگرتنی دین لە سوننەتەوە هاتووەو هەر لەو قورئانەدا بە ڕوون و ئاشكرا و بە زمانی عەرەبی موبین ئەو حەقیقەتە ڕادەگەیەنیت، تەنها بۆ نموونە: 

- (وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) النحل/44. 

- (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا ) الأحزاب/21. واتە: پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرمانی پێكراوە قورئان بۆ خەڵكی ڕوون بكاتەوەو تەفسیرو شەرحی بكات، ئەوەش لە سونەتدا دەست دەكەوێت. 

- (وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) الحشر:7. وما آتاكم الرسول لە سوننەتەكەیدا هاتووە وئەو بەشەی وەحی لە فەرموودەكاندا وەردەگیرێن. لەگەڵ دەیان ئایەتی تر. 

3 - ئەبێت هەموو موسوڵمانێك عەقیدەو ئیمانی وا بێت كە وەحی دوو جۆرە یەكەمیان قورئانەوە ودووەمیان سوننەتە واتە هەردوكیان هەر وەحیین. ئیتر سوننەتی قەولی بێت یان سوننەتی فیعلی و تەقریر بێت، بۆیە قورئان وەحیە و سوننەتی سەحیحیش هەر وەحیە وفەرقی نییە، نكۆڵی كردن لە وەحی دووەم كە سوننەتە هەر وەكو ئەوە وایە نكۆڵی لەبەشی یەكەم بكرێت كە قورئانە بێ هیچ جیاوازییەك. الله فەرموویەتی: (وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى ، إِن هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىْ ) النجم/3-4. واتە هەرچی ئەوەی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی هیچی لە خۆیەوەیە نەوتووە، بەڵكو لەلای الله تعالی بۆی دابەزیوە. 

4- ئەبێت ئەوە لە عەقیدەی موسوڵماندا بچەسپێت كە هیچ حوكمێك نییە لە سوننەتدا پێچەوانەی قورئانی پیرۆز بێت، بەڵام سوننەت لەبەرانبەر قورئاندا سێ ئاست و پێگەی هەیە: 

یەكەم: سوننەتێكە هاوتای واتاكانی قورئان وهاوشێوەیەتی و وەكو جەخت كردنەوەو شایەتیدانە بۆ ئەوەی لە قورئاندا هاتووە. 

دووەم: سوننەتێك كە وەكو ڕوونكردنەوەو شەرح و تەفسیرە بۆ قورئانی پیرۆز و مەبەست و ئامانجی ئایەتەكان زیاتر دەخاتەڕوو و ئایەتی مطلق و ڕەها سنووردار وتقیید دەكات. 

سێیەم: سوننەتێكە حوكمێكی لەخۆگرتووە قورئانی پیرۆز ئەو مەسەلەی باس نەكردووە بۆ خەڵكی بەڵكو لە سوننەتدا باس وبەیان كراوە. 

5- نموونەی كردەیی ڕەتكردنەوەی سوننەت یان بەشێك لە سوننەت لە تاقمە لادەر وگومڕاكاندا ئەتوانیت بەبەرجەستەكراوی ببینیت وەكو جەهمییەكان وخەواریج و موعتەزیلە و تاقمەكانی تر كاتێك بۆ مەسەلەكانی سیفات و زۆر لە مەسەلەكانی تری عەقیدە تەنها لەسەر ڕوالەتی ئایەتەكان ڕۆیشتن و سوننەتیان ڕەت كردەوە بۆیە سەریان لە گومڕایی و كوفرەوە دەركرد. 

6- ڕەتكردنەوەی سوننەتێك، تەنانەت یەك فەرموودەی صحیح لە سوننەتدا، تێكدانە بۆ شەریعەت و هاوكات ڕەتكردنەوەشە بۆ قورئان، لەبەر ئەوەی هەموو عیبادەتە فەرزكراوەكان وەكو نوێژ و زەكات و ڕۆژوو وحەج وعیبادەتی تر بەبێ ڕوونكردنەوەكانی سوننەت ناتوانرێت ئەنجام بدرێن، هەموو وردەكارییەكانی عیبادەتەكان لە سوننەتدا تەقریر كراوە و هاوەڵان بۆ ئێمەیان گواستووەتەوە. بۆ نموونە دیاری كردنی كاتەكانی نوێژ و شێوازی ئەنجامدانی و فەرزو سوننەتی بەبێ سوننەت ئەنجام نادرێت، هەموو سزا شەرعییەكانیش بەهەمان شێوە بۆ نموونە وەكو سزای دەست بڕینی دز و سزای زینا وتاوانەكانی تر بەبێ شیكردنەوەی سوننەت ناتوانرێت جێبەجێ بكرێت، تفاصیل و وردەكاری عەقیدەش بەهەمان شێوە زۆربەی لە سوننەتەوە پێمان گەیشتووە، بۆیە نكۆڵی كردن لە سوننەت یەكسانە بە نكۆڵی كردن لە قورئان و ئەوە پیلانێكە بۆ دژایەتی هەموو ئیسلام نەك تەنها دژایەتی سوننەت، هەر ئەوەش ئامانجی كۆتاییە بۆ ئەو كارە. 

7- بە وردبوونەوە لە حاڵی نكۆڵیكەران لە سوننەت و ئەوانەی گومانی لەدەور درووست دەكەن دەردەكەوێت ئینكار كردنی سوننەت لە ڕابردوودا بۆ نموونە لەلایەن خەواریجەوە لادانێكی فیكری وگومڕابوونێكی مەنهەجی بوو لە ئەنجامی هەڵە تێگەیشتن و مۆفەق نەبوون بوو بۆ دۆزینەوەی حەق، چونكە عیبادەتی خەواریج تەنانەت لە فەرموودەكانیشدا ئاماژەی پێ كراوە و ئازاییان لە جەنگەكاندا پێویستی بە وەسف وباس نییە ولەگەڵ ئەوەشدا بە سەگی ناو دۆزەخ وەسف كراون، بەڵام ئەوانەی لەم سەردەمەدا ئینكاری سوننەت دەكەن فیكرو مەنهەجیان بە هەموو شێوەیەك لە عەلمانییەكانەوە نزیكترە تاكو قورئان، چونكە نە عەقیدەیان و نەڕواڵەتی حاڵیان و نەعیبادەیتان هیچی لەوە ناچێت كە لە قورئاندا باس كراوە، بەڵكو هەمیشە دەبینیت عەقیدەیان پشت گوێ خستووە و لە هەر تاقمێك لە تاقمە گمڕاكانیش پشك{كسان وەرگرتووە، لە موعتەزبلە و جەهمییەكان نكۆڵی كردن لە سیفات و گومراییەكانیان لەو بارەوە، لە خەواریج بێ ئەدەبییان بەرانبەر سوننەت و بەرانبەر هاوەڵان، لە تاقمەكانی تریش بەهەمان شیوە هەر یەكو پشكسكسان لێ وەرگرتوون، لە ڕواڵەت و ڕەفتاریشیاندا ناتوانیت خاڵی هاوبەش و لێكچوو لەگەڵ قورئانی پیرۆزدا بە ئاسانی بدۆزێتەوە. 

8- لەم سەردەمەشدا پێشەنگ و سەرمەشقی ئەو دژە سوننەتانە كەسانێكی بێ دین و پیاوی داگیركەر بوونە وەكو سید خان و غلام پروێز و أحمد قادیانی ئەمانە پێشەنگی نكۆڵی كردن بوون لە سوونەت كە بە گشتی لە ڕووی دینی ورەوشت و نەتەوایەتییەوە كەسانی ناپاك و پیاوی ئینگلیز بوون و ئەوانەش كە لە ئێستادا هەن و ئەو بانگەشەیە دەكەن زۆربەیان پیاوی عەلمانین و خەڵكی دین لاوازن وهەندێكان لە ناوەڕاست و كۆتاییەكانی سەدەی ڕابردوودا ئەمریكا گیرسانەوەو هاوكاری دەكران وەكو محمد رشاد و أحمد صبحي منصور، هەندێكیشان بە تەماشاكردنێكی سەرپێی و بە گوێگرتن لە هەندێ قسەكانیان بۆت دەردەكەوێت كە لەناحەزێكی ئیسلام بەدەر نییە وەكو عدنان إبراهیم و هاوشێوەكانی تری. (لە كتێبدا بیانناسە بە پوختی حاڵ و بەرنامەو ئەوانەم باس كردووە. ،) 

9- لە ڕاستیدا ئەوەی كە نكۆڵیكەران لە سوننەت دەیانەوێت پێی بگەن تێكدانی دینی ئیسلامە و ئامادەكارییە بۆ كاڵكردنەوەو شێواندنی سنوورەكانی و گۆڕینی عەقیدەكەی، چونكە ئیسلام بەبێ سوننەت ، كۆمەڵە ئەحكامێكی گشتییە هەركێ ئەتوانێت بە ئارەزووی خۆی تەفسیری بكات وبەو شێوە خاڵەكانی بەهێزبوون و تۆكمەیی خۆی لە دەست دەدات و بێگومان ئەوەش كە دژی سوننەتەكان دەیانەوێت. 

10- ئێمەی موسوڵمانان لە كاتی درووست بوونی هەر كێشەو نیزاع و مەسەلەیەكدا كە پێویستی بە چارەسەر ببێت فەرزە لەسەرمان بگەرێینەوە بۆ قورئان و بۆ سوننەت، ئەوفەرمانەش بەدەقی قورئان ئاراستەمان كراوە: ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً ) النساء/59 . 

ئەو كەسەی نكۆڵی لەسوننەت بكات سەبارەت بەم ئایەتەی سەرەوە دوو ڕێگای لەبەردەمدایە: یان ئەوەیە بگەرێتەوە بۆ سوننەت بەو شێوەش بە دەستی خۆی بەرنامەكەی خۆی پووچەڵ دەكاتەوە سەبارەت ڕەتكردنەوەی سوننەت، یان ئەوەیە گوێڕایەڵی ئایەتەكە نەبێت و بۆ سوننەت نەگەڕێتەوە و ڕەتبكاتەوە بەوەش خۆی بەدرۆخستووەتەوە و قورئانی ڕەتكردووەتەوە كە ئیددیعای شوێنكەوتنی دەكات. 

11- هەركێ هەر حوكمێكی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ڕەتبكاتەوەو ڕقی لێی بێت تەنانەت ئەگەر بەزاهیر كاریشی پێ بكات و تەنها لەدڵەوە لێی بێزار بێت و لە ناخەوە ڕەتیبكاتەوە، بەو كارەی لە بازنەی ئیسلام دەردەچێت و هیچ پەیوەندییەكی بە ئیسلامەوە نامێنیت، ئەوەش بە دەقی قورئان بڕیاری لەسەر دراوە كە الله فەرموویەتی: (فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا) النساء:65. بەپێی ئەم ئایەتە گوێڕایەڵی كردنی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لە مەرجەكانی ئیمانە و بە پێچەوانەشەوە واتە ئەگەر كەسەكە سوننەت یان بەشێك لە سوننەت ڕەت بكاتەوە لە زومرەی مونافیقەكان دەژمێردرێت. 

12- هەر بە فەرمانی قورئان شوێنكەوتنی سوننەت واجبە، ئەگینا وەڵامی دژە سوننەت بەرانبەر ئەم ئایەتە چییە؟ : ( مَّن يُطِعِ ٱلرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ ٱللَّهَ ۖ وَمَن تَوَلَّىٰ فَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا)النساء :80 .بەبێ گەڕانەوە بۆ سوننەت چۆن گوێڕایەڵی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم دەكات. لە كاتێكدا الله تاعەتی خۆی و پێغەمبەرەكەی بەستووە بەیەكەوە كە فەرموویەتی: ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ ) النساء:59 . 

13- هەركەسێك لەیەك فەرمان و حوكمی پێغەمبەری ئازیزمان صلی الله علیه و سلم دەربچێت كەوتووەتە نێو چەقی گومڕایی و فیتنەوە، ئەوە فەرمانی قورئانە كە ئەوان بەبێ بەڵگە ئیددیعای شوێنكەوتنی دەكەن: ( فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ )النور:63 . 

14- الله عزوجل چۆن داوای كردووە لێمان فەرمانەكانی جێبەجێ بكەین بەهەمان شێوە داوای كردووە فەرمانەكانی پێغەمبەرەكەی صلی الله علیه و سلم جێبەجێ بكەین و فەرموویەتی: ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ) الأنفال:24. ئەگەر كەسێك لە سوننەت بە گومان بێت وبێ ئەدەبی بەرانبەر بكات، یان ڕەتیبكاتەوە وباوەری پێی نەبێت بە چ شێوەیەك فەرمانەكانی جێبەجێ دەكات، لە ڕاستید بەو كارەی لە دژایەتی سوننەتەوە دەبێت دوژمنی قورئان. 

15- مێژووی دژایەتی سوننەت مێژوویەكی پڕ لە خیانەت و زەندەقەیە، لەسەردەمی محمد علي پاشا كە دوژمنێكی سەرسەختی ئیسلام بوو لە میسر هەندێك گەشەی كرد بەڵام فیترەتی پاكی خەڵكی و غیرەتی زانایان ڕێگر بوو لەوەی پیلانەكانیان سەربگرێت، ئەوەش كەناوی خۆیان ناوە قورئانی لە ڕاستیدا ئەوان دوژمنی قورئانن بەڵام بۆ خۆڵ لەچاو كردن ئەو نازناوەیان هەڵبژارد، كتومت وەو عەلمانییەكان كە مەعنای وشەی سیكولاریزم لە بنچینەدا دژایەتی دین و لادینی بوو، بەڵام بۆ خۆڵ لەچاوكردن ناوی خۆیان نا عیلمانی لە كاێكدا وشەیەكە لە دوورونزیكەوە پەیوەندی بە عیلم و زانستەوە نییە. 

جارێكی تریش ئەم بیرۆكە گومڕاییە لە زانكۆی قاهیرە و ئینجا لە زانكۆی ئەمریكی پرۆتستانتی ئینجیلی لە قاهیرە سەریهەڵدا و دەرگایان بۆ هاتنی ڕۆژهەڵاتناسەكان واڵا كرد بۆ بڵاوكردنەوەی گومانەكانیان بۆ خەڵكی بەڵام بەهۆی فیترەتی پاكی خەڵك و هەبوونی كەسانیكی زۆر لە زانا و فێرخوازانی زانستی بەرپەرچ درانەوە و پلانەكانیان سەرینەگرت و لە كوردستانیش بێگومان هەرگیز سەرنارێت ئەگەرچی هاوكاری و كارئاسانییان زۆر بۆ دەكرێت و بوونیان هەیە لەناو حیزبە ئیسلامییەكاندا و هەروەها لەناو ڕیكخراوەكاندا و هەندیكیشیان (كە ئەمە تەنها لە كوردستانا شتی وام بینیوە) ڕاستی خۆیان دەرنابڕن و كاتێك لە دەزگایەك ڕاگەیاندن یان لە مینبەرەێكەوە بۆ خەڵكی قسە دەكەن ئەڵێن ئێمە باوەڕمان بەسوننەت هەیە و بەڵگەشی بۆ دەهێننەوە، كاتێكیش دەگەڕێنەوە لای هاوبیرەكان خۆیان دەڵێن ئێمە لەگەڵ ئێوەن و تەنها گاڵتە بەعەقڵی ئەو سەلەفییە دواكەوتووانە دكەین. 

بێگومان لێرەدا من مەبەستم ئەوە نییە ڕەددێكی پڕ پێستی خاوەنی ئەو جۆرە تێگەیشتنانە بدەمەوە كتێب و سەرچاوەی باش لەو بارەوە هەیە، بەڵكو تەنها مەبەستم بوو بابەتێكی كورت لەسەر ئەو بیدعەیە لە عەقیدەدا بووسم. 

ئینجا الحمد لله ئەوان نەك تەنها لەلای ئەهلی عیلم و فێرخوازانی زانستەوە حەقیقەتیان دەركەوتووە، بەڵكو لەلای خەڵكی موسوڵمان بە گشتی وەكو خەڵكانێكی ڕسوا و دوژمنی دینی خۆیان وێنا دەكرێن و ئەگەر بشمرن كەس ئامادە نییە نوێژیان لەسەر بكات و خەڵكی عەوامیش كە لە ئەلف و بێی زانستی شەرعی تێنەگەیشتون بە فیترەتە پاكەكەیان دەتوانن بەو دەرەئەنجامە بگەن ئەوانە كەسانی بێزراون و بەناراستەوخۆ دژایەتی ئیسلام دەكەن. 

بەڵام ئەوەی لێرە دەینووسم هەر وەكو بەیانی حەق و پاساوێكە بۆ خۆم لەلای پەروەردگارم دەیهێنمەوە كەمن لەو جۆرە كەسانە بەریم و لە لایەكی تریشەوە نەوك خەڵكانێكی كەم هەبن گوێبیستی ئەو گومانانە بن كە دوژمنانی سوننەت ناوبەناو ئەیوروژێنن كە هەمان گومان و ڕێگاكانی دژایەتییە كە تاقمە گومڕاكان لە ڕابردوودا دەیانكرد و ئێستاش زیاتر نەساڕا و ئەقباتەكانی میسر و مولحیدەكان لە هەموو ێگەیەك پەنا بۆ ئەو گومانە كۆنانە دەبەن و باسی دەكەنەوە، نموونەی گومڕاگەلێكی وە عدنان إبراهیم و علي كیالي و زۆرێكی تر لە هاوشێوەكانیان دوور نییە لێمانەوە. 

ئەگەر سەرەخۆشیت لە كەسێك كرد بە مردنی كەسوكارێكی، هەرگیز مەڵێ تەمەنی درێژی بۆ ئێوە بەجێ هێشتبێت، چونكە ئەوەی كە مردووە چركە ساتێكی نەماوە بۆیە لە دونیا دەرچوو، ئیتر چۆن بەشێك لە تەمەنی بۆ خۆشەویستەكانی بەجی دەهێڵێت، ئەوە سەرپێچییەكی بیروباوەڕە دەبێت وریابین لە قسەی لەو جۆرە، الله عزوجل فەرموویەتی: (فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً ۖ وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ) الأعراف:34.  

هەركێ ئەو قسە بكات ئیتر موجامەلە بێت یان باوەڕی وابێت كە مومكینە كەسێك بمرێت پێش ئەوەی كاتی مردنی هاتبێت ئەوە هەڵەیەكی عەقیدی خراپی ئەنجام داوەو پێویستە بگەرێتەوە لای پەروەردگاری و تەوبەی لەسەر بكات. 

هەروەها هەندێ دەستەواژەی تر لە كاتی سەرەخۆشیدا بەكاردێت و لەناو كوردی خۆماندا ڕوو لە زیاد بوونە ولە ڕاستیشدا جۆرێكە لە لاساییكردنەوەو شوێن پێ هەڵگرتنی بێ باوەڕان، بۆ نموونە دەستەواژەی: (ڕوحی شاد بێت) ئەمە زیاتر سەرەخۆشی بێ باوەڕان و ئەوانەیە كە باوەڕیان بە شەریعەتی ئیسلام نییە و پێیان ناخۆشە بڵێن خوا لێی خۆش بێت یان الله بە بەهەشتی شاد بكات و لە گوناهەكانی خۆش بێت و ئەو جۆرە قسانە.. بۆیە دەچن نزا بۆ ڕوحی ئەكەن كە شاد بێت جا لە دونیا و لە دوای مردنیش كەسێك الله شادی نەكات و بە لوتف و میهرەبانی خۆی ڕەحمی پێ نەكات داماو وئاخرشەڕ دەبێت، بۆیە ئەوە دەستەواژەیەكی نەشیاوە بۆ موسوڵمان لەكاتی سەرەخۆشیدا بەكاری بهێنێت. 

شێوازی شەرعی بۆ سەرەخۆشی و دڵنەوایی خاوەن مردوو ئەوەیە كەسەكە پابەند بێت بەوەی كە لەشەرعدا هاتووە یان هاوشێوەی ئەوە، بۆ نموونە: 

- لە سەحیحی بوخاری و موسلیمدا هاتووە كاتێك كچەزایەكی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەفاتی كرد سەرەخۆشی لە كچەكەی خۆی كرد و پێی فەرموو: ( إن لله ما أخذ وله ما أعطى وكل شيء عنده بأجل مسمى، فلتصبر ولتحتسب) الله خۆی ئەو كەسەی بردەوە لای خۆی و هەر خۆیشی بەخشیبووی و هەموو شتێكیش لەلای الله بەقەدەری خۆیەتی، ئارام بگرە و لەسەر موسیبەتەکەت چاوەڕوانی پاداشت بكە. 

- دەكرێت بوترێت (أعظم الله أجركم. و أحسن عزاءكم وغفر لميتكم) الله جەزای خێرتان بداتەوە و سەبووریتان بدات و لە مردووەكەتان خۆش بێت. یان بەهەر قسەو دەستەواژەیەكی گونجاو لە زمانی كوردیدا سەرەخۆشی بكات وەكو الله جەزای خێرتان بداتەوە. 

پێشەوا الشافعي لە كتێبی الأم دا فەرموویەتی: ( وليس في التعزية شيء مؤقت يقال لا يعدى إلى غيره) واتە لەمەسەلەی سەرەخۆشی كردندا شتێكی دیاریكراو نییە بڵێیت هەر ئەوەیەو نابێت لەوە زیاتر شتی تر بوترێت. بۆیە درووستە بەهەر دەستەواژەیەكی شەرعی سەرەخۆشی لە خاوەن مردووەكە بكرێت و گرنگ ئەوەیە دوعا بێت و دڵنەوایی بێت ودڵخۆش كردنی خاوەن مردووكە بێت بێ ئەوەی دڵدانەوەكە هیچ سەرپێچییەكی شەرعی تێدا بێت. 

جگە لە الله عزوجل وناوو سیفاتەكانی، بە هیچ كەسێك و بە هیچ شتێكی تر درووست نییە سوێند بخورێت، هەركێیش ئەو کارە بكات بە دەقی فەرموودە شیركی ئەنجام داوە، پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (من كان حالفًا فليحلف بالله أو ليصمت) واتە: هەركێ سوێند دەخوات، با بە الله سوئند بخوات، هەروەها فەرموویەتی: (لا تحلفوا بآبائكم ولا بأمهاتكم، ولا بالأنداد، ولا تحلفوا بالله إلا وأنتم صادقون) واتە سوێند بە باوك ودایك وئەنداد و هاوتاكان مەخۆن، سوێند بە الله مەخۆن ئەگەر ڕاستگۆ نەبوون. هەروەها فەرموویەتی: (من حلف بشيء دون الله فقد أشرك) واتە هەركێ سوێند بە غەیری الله بخوات ئەوە شیركی ئەنجام داوە. زۆر فەرمودەی تریش لەو بارەوە هەیە. 

مەبەست ئەوەیە كە موسوڵمان بۆی نییە و ڕێگە نەدراوە بە غەیری الله سوێند بخوات، نە بە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و نە بە هیچ پیاو چاك و ساڵح وكەسێكی تر، نە بە كەعبە و نە بە باوك و دایك و و خاک و وڵات و زێد وشەرەف وناموس و ئەمانەت و نمەک و بەهیچ شتێكی تر. 

مەسەلەی ئەوەش كە سوێند خواردن بە غەیری الله كوفرە یان شیركە زانایان فەرموویانە بە پێی بەڵگە و قرائن كوفر و شیركێكی بچووكە واتە تاوانێكی گەورەیە بەڵام كەسەكە لە بازنەی ئیسلام دەرناكات، مەگەر مەبەستی لە سوێند خواردن بەو كەسە و ئەو سوێند پێ خوراوە تەعزیم و بەرز كردنەوەی بێت بۆ ئاستی الله عزوجل و وەکو مەعبودێک سوێندی پێ بخوات ئەو كات دەبێتە شیركێكی گەورە . 

ابن مسعود رضي الله عنه دەیفەرموو: (لأن أحلف بالله كاذباً خير لي من أن أحلف بغير الله صادقاً.) واتە: ئەگەر بەدرۆ سوێند بە الله بخۆم بەلامەوە باشترە لەوەی سوێند بە غەیری ئەو بخۆم و ڕاستگۆبم لە سویندەكەمدا. چونكە سوێند خواردن بە غەیری الله شیركە بەڵام سوێندخواردن بە الله ئەگەر بە درۆیش بێت شیرك نییە و تاوانێكی گەورەیە. 

بۆیە پێویستە هەموو موسوڵمانان وتەنانەت ئەوانەش كە تاوانی گەورە و سەرپێچی شەرعییان هەیە وریا بن لەوەی سوێند بە غەیری الله بخۆن، چونكە سوێند خواردن بە غەیری الله سزاكەی و تاوانەكەی لە سزا و تاوانی دزی و زینا و تاوانە گەورەكانی تر گەورەترە لەبەر ئەوەی شیرك با شیركی گەورەش نەبێت هەر لە سەرووی تاوانە گەورەكانەوەیە وەكو زانایان دەفەرموون. 

الله هەموومان لە سەرپێچی عەقیدەو بیروباوەڕ پارێزراو بكات . 

جگە لە جەژنی ڕەمەزان و قوربان، هەروەها ڕۆژی جومعەش لە هەندێك لە فەرموودەكاندا بە جەژن ناوبراوە، ئیتر موسوڵمان هیچ جەژنێكی تری نییە ونابێت هیچ بۆنە و موناسەبەیەكی تر بە جەژن بزانێت، ئەگەر وا بكات ئەوە دەبێتە هەلە و كێشەیەك لە عەقیدەو بیروباوەڕدا، پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ لِكلِّ قومٍ عيدًا وَهذا عيدُنا) البخاري (952)، ومسلم (892). واتە: هەموو قەوم و میلەتێك جەژنی خۆیان هەیە و ئێمەی موسوڵمانیش ئەمانە جەژنمانن، واتە ئەوان جەژنی خۆیان و ئێمەش جەژنی خۆمان. 

هەر لەبەر ئەو حوكمە شەرعییە ڕوونەی كە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم مەسەلەكەی لەسەر یەكلا كردووەتەوە و فەرمانی پێكردووین لە هەموو جەژنێك جگە لەو دوو جەژنە دوور بكەوینەوە وگوێڕایەڵیكردنی پێغەمبەریش صلی الله علیه و سلم بە چەندین دەقی قورئان فەرزە، بۆیە هەر ئاهەنگ گێڕان و جەژن كردنێكی تر بە هەر بۆنەیەكەوە بێت لادانە لە ڕێگای كیتاب و سوننەتە و لاساییكردنەوەو شوێن پێ هەڵگرتنی خاوەن و شوێنكەوتووانی ئەو میللەت و دینانەیە كە ئێمە فەرمانمان پێكراوە موخالەفەیان بكەین. 

هەرچی ئەوەی كە پێی دەوترێت جەژنی دایك و جەژنی باوك، یان جەژنی سەری ساڵ و عید میلاد، یان جەژنی كرێكاران و جەژنی نەورۆز و...هتد هیچیان جەژنی موسوڵمانان نین و دەبێت موسوڵمان خۆی لێیان بەدور بگرێت، چونكە ئیسلام بە جەژنەكانی ڕەمەزان و قوربان ئەوانەی بۆ موسوڵمانان قەرەبوو كردوەتەوە و ئێمەش وەكو واجبێكی عەقیدەو بیروباوەرەكەمان دەبێت بێ نیاز بن لەو جۆرە جەژنانە و تەنها پابەندی جەژنەكانی خۆمان بین . 

عادەتێكی خراپ و ناشەرعی لەلای هەندێك یان زۆرێك لە خاوەن دوكان و فرۆشیارەكان تەنانەت شۆفێری تاكسی و پیشەوەرەكانی تر، ئەویش بریتییە لەوەی یەكەم فرۆشتنی سەر لەبەیانی بە فرۆشتنێكی خێردار و باش دەزانن و باوەڕیان وایە ئەو یەكەم شتەی كە دەیفرۆشن سەرەتایەكی تایبەتە و گرنگی زۆری هەیە و دەرگای خێری ئەو ڕۆژەیان بۆ دەكاتەوە، بۆیە ئامادەشن بە نرخێكی كەمتر لەوەی دەیفرۆشن بە كڕیارەكەی بدەن چونكە دەڵێن ئەوە سفتاحە ! 

ئەو كەسەش كە ئەو سفتاح ناكات، ڕەنگە توشی جۆرێك لە شوومی وڕەش بینی ببێت و جاری وا هەیە مات وبێ تاقەت دانیشتووە و غەمبارە هەر چاوەڕوانی ئەوەیە كڕیارێك بێت و ئەگەر بەمایەی خۆیشی بووە شتێكی پێ بفرۆشێت بۆ ئەوەی سفتاح بكات و گوایە دەرگاری ڕزق وڕۆزی ئەو ڕۆژەی لێ بكرێتەوە! 

لە ڕاستیدا ئەم عادەت و بیروباوەڕە ناكۆكە لەگەڵ شەرعدا و بیروباوەڕێكی پێچەوانەی باوەڕبوونە بە قسمەت و بە دابەش كردنی ڕزق و ڕۆزی لەلایەن پەروەرداگروە، كارێكی نادرووستە و نابێت موسوڵمان بەو شێوە بیر بكاتەوە، چونكە نە لە كیتاب و نە لە سوننەتدا بەڵگە لەسەر كاری لەو جۆرە نەهاتووە و بۆی هەیە ببێتە سەرپێچییەكی عەقیدەو بیروباوەڕ ونەك تەنها حەڵاڵی ڕزق و داهاتەكەی بخاتە ژێر پرسیارەوە. بەڵكو لەوانەیە بچێتە ژێر هەندێ بابەتی عەقیدەییشەوە. 

بە كورتی موسوڵمان دەبێت لەو جۆرە بیروباوەڕانە بەدوور بێت و لەوە دڵنیا بێت ڕزق و ڕۆزی لەلای الله یە و هەر خۆی دابەشی دەكات و ئەوەی بۆ بەندەی نووسیبێت هەر دەستی دەكەوێت و ئەوەشی لە قسمەت و نسیبیدا نەبێت دەستی ناكەوێت. ئیتر ئایا یەكەمین كڕیار بەیانی زوو بێت و نەیەت هیچ لە مەسەلەكە ناگۆڕێت و ئەوە دەچێتە بابی ڕەشبینی و (طیرة) كە لە ئیسلامدا بە توندی نەهی لێ كراوە و قەدەغە كراوە. 

هەندێ لە فرۆشیارانیش جاری وا هەیە بە هۆی دڵخۆشییان بە ئەو سفتاحە ئامادەن هەر بە مایەكاری یەكەم شتی ئەو ڕۆژەیان بفرۆشن دوای ئەوەش كە نرخەكەی وەردەگرن دەچن ئەو پارە ماچ دەكەن و ئینجا هەڵیدەگرن، هەموو ئەوانەش كارێكی نا پەسەندە و ناشەرعییە چونكە بەڵگەی لەشەرعدا لەسەر نەهاتووە، بەڵكو بەڵگەی پێچەوانەكەی هاتووە. 

هەڵەیەكە دەچێتە بواری عەقیدەو وبیروباوەڕەوە كاتێك هەندێ خەڵكی لە پێكەنینی زۆر دەترسن و پێشبینی ڕووداوی ناخۆش بەدوایدا دەكەن! كارێكی نادرووست و ناشەرعییە كەسێك ئەگەر زۆر پێبكەنێت پێی بوترێت خوا بەخێری بگێڕێت! واتە دەترسن شتێك بەدوای ئەو پێكەنینەدا ڕووبدات. 

ڕاستە پێكەنینی زۆر كارێكی جوان نییە و ناپەسەندە ئەگەر ببێتە خوو، پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (لاَ تُكثروا الضَّحِكَ ، فإنَّ كثرةَ الضَّحِكِ تميتُ القلبَ) صحیح ابن ماجة (3400). واتە زۆر پێمەكەنن چونكە پێكەنینی زۆر دڵ دەمرێنێ. بەڵام هەرگیز نابێت پێكەنین وەكو مەسەلەیەكی شووم سەیر بكرێت و هەر جۆرە ترسێك لە پێكەنینی زۆر ، یان لە بینینی جۆرە باڵدار وگیاندارێك ، یان لە سەیركردنی ئاوێنە لە شەودا و شتی هاوشێوە، دەچێتە ژێر مەعنای ئەو فەرموودەی كە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم نەهی لە (طیرة) و ڕەشبیی كردووە. 

كاتێك مرۆڤ خاوەن عەقیدەیەكی ڕاست و درووست بێت لە زۆر ئەفسانە و بیروباوەڕی نادرووست و هەڵە ڕزگاری دەبیت.