بازرگانی كردن بەدین مەرج و هۆكارو دەرەنجامەكانی
دیاردەی بازرگانی كردن بە ئایین دیاردەیەكی نا ئیسلامی و ناڕەوشتی كۆنەو یەكێكە لە پڕ قازانجترین جۆرەكانی بازرگانی ئەگەر لە ڕووی مادی پەتییەوە تەماشای بكەیت، چونكە بە شێوەیەكی گشتی ئەم بازرگانییە كەسانێك توانای ئەنجامدانیان هەیە كە زانستی شەرعییان پێیە و زانستەكەشیان بۆ تێكدانی هەندێك لە چەمكەكانی عەقیدە بەكار دەهێنن و هەمیشە لایەنی دووەمی ئەو بازرگانییەش كەس وكەسایەتییەك، یان لایەن و دەوڵەتێكە كە پێویستی بەو زانا و خاوەن پێگە ئایینییانە هەیە و بۆ مەبەستی لێدانی ئیسلام، یان ناشیرینكردنی، یان بۆ ئازاردانی ئەهلەكەی كەڵكیان لێ وەردەگرن.
دین فرۆشتن لەڕوانگەی دینەوە تاوانێكی گەورە وقێزەونە، خەڵكانێكی كەم توانای ئەو دابەزینەیان هەیە و بڕیار ئەدەن پێی هەڵبسن، الله تعالی لە قورئاندا فەرموویەتی: ( إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا) آل عمران: 77. ئەم ئایەتە باسی تیجارەت كردن دەكات بەدین و سوود وەركرتن و پارە پەیدا كردن بە دینەوە و ئەو كارەش شەرمەزار دەكات، بۆیە هەر بەدوایدا دەفەرموێت: ( أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ).
بەڵام هەمیشە خەڵكانێكی زۆر لە جاهیل و ناشارەزا لە ئیسلام بەوانە كاریگەر دەین و بازرگانییەكەی ئەو جۆرە كەس و كەسایەتییانە وێڕای ئەوەی بە سوودی مادی باشی خۆیان و هەوادارانیان تەاوو دەبێت، هاوكات دەبێتە جۆرێك لە تێكدانی چەمكەكان و دەبێتە خۆڵ لەچاوكردن بۆ كەسانێكی زۆر كە بە كرداری ئەو كەسانە فریو دەخۆن و وا دەزانن كارەكەیان دینفرۆشتن نییە و بەڵكو خزمەتە بۆ ئیسلام.
دینفرۆشتن سەرەڕای ئەوەی پێچەوانەی دڵسۆزی و ڕاستگۆییە لەگەڵ دیندا، كارێكی ناشیرین و مەحكوم كراوە لە دنیا و دواڕۆژدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كارێكی ئاسانیش نییە و بەهەموو كەسێك ناكرێت، زۆركەس هەیە خۆیشیان ودینیشیان هەرزانفرۆش دەكەن كەچی هیچ نرخێكیان پێ نادرێت، بۆیە دەبینین ئەوانەی دینفرۆشن زۆر جار دەبێت كۆمەڵە خەسڵەت و ئاكار و توانایەكیان تێدا هەبێت، ئەگینا دین و دونیایان پێكەوە لە دەست دەدەن، لەو مەرجانە:
یەكەم/ دەبێت پێش هەموو شتێك كەسی دینفرۆش (علیم اللسان) و قسەزان و ورد بێت، توانای سەرلێتێكدانی خەڵكی هەبێت، لە ڕێگەی ملباهەڵدانی دەقەكان و گۆڕینی واتاو ئاراستەكانیانەوە بتوانێت حەق بكاتە باتڵ و باتلیش بكات بە حەق! پێویستە بتوانێت دیندارە ڕاستەقینەكان وەكو خەڵكانێكی ئاژاوەگێڕ وێنا بكات و ناووناتۆرەیان بۆ دیاری بكات، پێویستە لە پێناو سەرگرتنی بازرگانییەكەی و دەستەبەر كردنی قازانجی زۆر ئەهلی باتڵ و نەیارانی ئیسلام بەخەڵكی باش و خواناس وێنا بكات كە لەناو بازنەی ڕەزامەندی الله تعالی ن ودینەكەیان هیچ گەردێكی لەسەر نییە، كە ئەو كارەش بە هەموو كەسێك ناكرێت.
دووەم/ دەبێت شارەزاییەكی باشی لە واتای دەقەكاندا هەبێت و لەقسەو مەزهەبی زانایان و لە مێژووی تاقمە لادەرەكان و لە زمانی عەرەبی شارەزایی باشی هەبێت، بۆ ئەوەی بتوانیت لە ئەركەكەیدا سەركەوتوو بێت و بتوانێت لەڕێگەی ئەو بازرگانییەوە ئەو ئامانجانەی دیاری كردووە بیانپێكێت.
سێیەم/ خاڵێكی تری یارمەتیدەر بۆ ئەوەی دینفرۆش لە بازرگانییەكەیدا بەدینەكەی سەركەوتوو بێت ئەوەیە، سیما و باڵاو لەشولارو ڕواڵەتێكی پەسەندی هەبێت، ئەم مەرجەش ئەگەرچی مەرجێكی زۆر زۆر گرنگ نییە وهەندێ جار دینفرۆشتن و بازرگانی پێوەكردنی بەبێ ئەوەش هەر دەكرێت، بەلام هەبوونی ئەو سیفەت و خەسڵەتانە خێراتر ئیشەكەی بەرەو پێش دەبات.
چوارەم/ هەروەها فراوانی بازنەی پەیوەندی كۆمەڵایەتی و هەبوونی هەوادار و شاگرد و شوێنكەوتووی چاونووقاو لەوانەی بیر ناكەنەوە، جگە لەوەش ناسینی دەوڵەمەند و بازرگان و سیاسەتمەدار و خەڵكی دیار لەو وڵاتەی كە بازرگانی بەدینەكەیەوە دەكات، هەموو ئەوانە خاڵی ئاسانكارییە بۆ چاكتر بەئەنجام گەیشتنی پرۆسەی بازرگانیكردنەكە.
پێنجەم/ پێویستە ئەو كەسەی بازرگانی بەدینەوە دەكات، خاوەن پێگە بێت و لەڕووی كۆمەڵایەتی و جەماوەرییەوە خەڵكانێك لەسەر تێگەیشتن وڕێڕەوی ئەو بن و ناوبانگێكی وای هەبێت كە ببێتە مایەی ئەوەی خواست لەسەر هەڵوێست و فەتواو تێكدادەنەكانی هەبن بۆ چەمكەكانی ئایین و بەتایبەتی بیروباوەڕ وتەوحید و ولاء وبراء وهەندێ بابەتەكانی تەوحید الألوهیة.
شەشەم/ نابێت كەسی دینفرۆش بە تەواوی دینەكەی بفرۆشێت و بازرگانی پێوە بكات! ئەگینا هەر زوو حەقیقەتی لەلای هەموان دەردەكەوێت، بەڵكو پێویستە تەنها بەبەشێكی دینەكەی بازرگانی بكات، بەتایبەتی ئەو بەشانەی كە كڕیاری هەیە و كەسی دینفرش پێگەی خۆی پێی بەرز دەكاتەوە، ئەوەش زۆر جار بەو فەتوایانەی بەدڵی دەسەڵاتدارانە لە هەندێ بوارەكانی عەقیدەدا ئەو كەسانە دەتوانن لێزانانە سەفقەی بازرگانییەكەیان سەركەوتوو بێت و ئامانجەكانی بپێكێت، بەڵام لە بوار و لایەنەكانی تری دینەكەیدا دەبێت ڕێك و پێك و ئاسایی بێت، دەبێت وابەستەیی و دڵسۆزی و ڕاستگۆیی وزانستی شەرعی پێوە دیار بێت، ئەگینا بازرگانێكی لاواز وفاشیل دەبێت.
حەوتەم/ لە ڕاستیدا بازرگانیكردن بەدین بۆ ئەوەی بازرگانییەكی بەرهەمدار وسەركەوتوو بێت، پێویستی بە هەبوونی زۆر مەرجی تر هەیە، بەڵام من لێرەدا تەنها باسی مەرجێكی تریان دەكەم كە ئەویش بێ شەرمییە!
ئەو كەسەی ئامادە بێت دینەكەی بفرۆشێت و بەدڵی نەیارانی دینەكەی قسە بكات و فەتوا بدات، پێویستی بەڕوویەكی قایم هەیە، یەكەم نابێت شەرم لە پەروەردگاری بكات و دەبێت ئاسایی بێت بەلایەوە درۆ بەدەم قورئان بكات و ملی دەقەكان بەو شێوەی كە بۆی باشە باهەڵبدات بۆ ئەوەی مەعنای ئایەتەكان بەو شێوەی كە لێی داواكراوە مسۆگەر بكات.
هەروەها نابێت شەرم لە موسوڵمانانیش بكات كە زۆربەیان بەحاڵ و حەقیقەتی دەزانن و دەبێت ئەو خۆی وا دەربخات خەریكی هیچ شتێك نییە مایەی شەرمەزاری بێت نە بۆ دونیاو نەبۆ دواڕۆژیشی كارەكەی نەنگی تێدا نییە و پێویستە هەوڵی قایل كردنی هەواداران و موریدانی خۆی بدات بەو شێواندنەی كە لە بەشێك لە بڕگەكانی عەقیدە و تەوحیددا دەیكات.
لە ڕاستیدا هەبوونی كەمترین شەرم لەلای كەسی دینفرۆش، بازرگانییەكەی كەساس دەكات و تووشی زیانی سەد لەسەدی دەكات، چونكە شەرم و بازرگانیكردنیان بەدین نەوتووە.
هۆكارەكانی دینفرۆشتن زۆرن و بەپێی كەسەكان كە ئامادەن دین بفرۆشن و بازرگانی پێوە بكەن دەگۆڕێت، لەوانە:
1- هەندێك لەوانە هەر لەسەرەتاوە ئیش بۆ ئەو ئامانجە دەكەن، واتە كەسی دینفرۆش هەر لە سەرەتاوە خۆی شارەزا و مەشهور دەكات و لە ڕاگەیاندنەكاندا دەردەكەوێت، بەڵكو هەندێ كاری چاكەو خێرخوازی و بڵاوكردنەوەی زانست ئەنجام ئەدات بۆ ئەو ڕۆژە دەیكات كە خەوی پێوە دەبینێت و بگاتە مەرامی خۆی و هیوا و ئاواتەكانی لەڕێگەی بازرگانیكردن بە دینەكەی بەدەست بهێنێت.
2- جۆرێكی تریان هەیە، سەرەتایەكی باش و پاكیان هەیە، بۆ نموونە خەریكی زانستە شەرعییەكانە، یان ئەوەی پێی كراوە لە كۆشش كردن لە پێناو دینەكەیدا كردوویەتی، بەڵام ئیتر بە هۆی نەفسی خۆی بێت یان شەیتان، دواتر لە كاتی ڕێكردن و كاركردندا لە كاروانی بانگەواز و ئیسلامدا، شكست دەهێنێت و دەست دەداتە بازرگانیكردن بە دین، ئەم جۆرە شكست هێنان وهەرەسەش بۆ خۆی دوو هۆكاری هەیە:
- یان لە رێگەی تەماحەوە ، چی تەماحێكی گەورە بێت كە لە حاڵێكەوە بۆ حاڵێكی تر بیگۆرێت، یان تەماحێكی بچووكتر وەكو مووچەیەكی باش كە بەبەردەوامی وەریبگرێت و شتی لەو شێوە، تەنانەت جۆرێك لە دینفرۆشان ڕەنگە ئەوەندە نرخی خزمەتەكەیان هەرزان بیت بە دەعوەتێكی چەور یان ڕۆیشتنی چێشتخانەیەك گرێبەستی فرۆشتنەكە ئیمزا بكەن.
- هەندێ جاریش لە ڕێگەی ترسەوە ناچار دەكرێت دینەكەی بفرۆشێت جا لەبەر ئەوەی بەرگەی ئەو ناڕەحەتی و هەرەشەیە ناگرێت، بۆیە ناچار دەبێت ملبدات وئاراستەی كاركردنەكەی بگۆڕێت.
3- هۆكارێكی تر گومڕابوون وسەرگەردانی خودی دینفرۆشەكەیە، چەمكەكانی دینی لەلا ڕوون نییە و تێكەڵ بەیەكتر بوونە و سنوورەكانی حەق و ناحەقی لەلا دەگۆرێت وئاوێتەی یەكتر دەبن، واتە قەناعەتێكی بۆ درووست دەبێت ئەوەی ئەو دەیكات بازرگانییە نییە بەدین، بەڵكو دیندارییەو كارەكەی هیچ عەیبێكی نییە، با خەڵكیش بۆ خۆیان هەر قسە بكەن.
4- هەندێ جاریش هۆكارەكەی نیفاقێكی پەتییە و ئەو رێڕەوەش كە نیشانی دەدات لە وابەستە بوون بە ئیسلام ، یان وەكو دیندارێك دەردەكەوێت ڕاست نییە و لە بنچینەدا باوەڕی بەهیچ لەوەی بانگەشەی بۆ دەكات نییە و تەنها وەكو هۆكارێك بۆ دەوڵەمەند بوون و بەدەست هێنانی پێگەو پلەو پایە بەكاریبردووە، ئەم جۆرەشیان هەموان بە حاڵی دەزانن و خۆیشی دەزانێت كە ئەوان دەزانن ئەو دینفرۆشە.
5- لادان لە عەقیدەی ئەهلی سوننەت و جەماعەت و لەدەستدانی بیروباوەڕی ولاء وبراء زۆر تێكەڵ بوون لەگەڵ نەیارانی ئیسلام بە بەهانەی جۆراو جۆر و كەوتنە ژێر كاریگەری شەقام و خەڵك و سیاسەتمەداران و ڕووگیری لەبەرانبەر دەسەڵاتداران و لاوازی كەسایەتی ئیسلامی و كەمی زانستی شەرعی و ڕاڕابوون و ناجێگیری مەنهەجی و زۆر هۆكاری تر بۆی هەیە ببێتە مایەی بازرگانیكردن بەدین.
6- هەندێ جاریش وەكو ڕێگەیەك بۆ خۆپاراستن و درووست كردنی قەڵغانێك بۆ كەسی دینفرۆش ئەو بازرگانییە ئەنجام ئەدرێت، چونكە بەهۆی لادانی لە بنەماو بنچینە سەرەكییەكانی دینەكەی هەمیشە لە دڵەراوكێ و شڵەژانی دەروونیدایە و بەو نرخ و بەرانبەرە مادی و مەعنەوییانەی كە لە بری دینفرۆشتنەكەیدا دەستی دەكەوێت هەست بە ئاسودەیی و ئەمانێكی كاتی دەكات.
دەرەنجامی دینفرۆشتن و بازرگانیكردن بە دینەوە دەرەنجامێكی زۆر خراپەو ڕوو زەردی دونیا و دواڕۆژی بەدواوەیە، یەكەم جار لەلای الله تعالی هیچ پێگەو ڕێزیكی نامێنیت، چونكە الله تعالی زۆر ڕقی لەوانەیە كە بەدینەكەیانەوە نان دەخۆن و بازرگانی پێوە دەكەن، وەكو لە قورئانی پیرۆزدا فەرموویەتی: ( وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ) آل عمران:187.
كەسی دینفرۆش و بازرگانیكار بە دینەكەی ناتوانێت بەبەردەوامی وەكو دیندار دەربكەوێت، سوننەتی الله تعالی لە بەندەكانیدا وا نییە بتوانێت بەردەوامی خەڵكی فریوبدات، دەبێت ڕووە ڕاستەقینەكەی دەربكەوێت و ببێتە پەندو عیبرەتێك و مێژوویەكی ڕەشیش بۆ نەوەكانی خۆی و دینفرۆشەكانی هاوشێوەی خۆی .
ئینجا ئەو جۆرە كەسانە ئەگەرچی عەوامی خەڵكی و موریدانی خۆیان پێیان هەڵدەخەڵەتێن و پێیان سەرسامن، بەڵام ئەوانەی كە الله تعالی بەسیرەتی پێ بەخشیون و لەواتا ڕوون و جوانەكانی كیتاب و سوننەت تێدەگەن بە ئاسانی دەتوانن لە حەقیقەتی ئەوانە تێببگەن و لەوە دڵنیان كە فەرموودەكەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم لە صحیح الجامع دا مەبەستی ئەو بازرگانانەیە كە فەرموویەتی: (سيأتي على الناس سنوات خدَّاعات؛ يُصدَّق فيها الكاذب، ويُكذَّب فيها الصادق، ويُؤتَمَن فيها الخائن، ويُخوَّن فيها الأمين، وينطق فيها الرويبضة، قيل: وما الرويبضة؟ قال: الرجل التافه يتكلم في أمر العامة) ئەو ڕۆژگارە هاتووە كە درۆزن تێیدا جێگای متمانەو باوەرەو ڕاستگۆیش تێیدا نەك هەر باوەڕی پێ ناكرێت، بەڵكو ژیانی لێ ناخۆش و سەغڵەت دەكرێت و ئەوانەی كە بازاڕیان گەڕمەو ڕوویان تێدەكرێت وقسەیان وەردەگیرێت ولەسەرووی كۆڕو مەجلیسەكانەوە دادەنیشن، كەسە هیچ و پوچەكانن كە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم بە (رویبضة) ناوی بردوون.
لە كۆتاییشدا دەڵێم: ئەوانەی كە دین دەفرۆشن وبازرگانی پێوە دەكەن، هەرچەندیان لە پارەو سەیارەو مووچە و پلەوپایە دەست بكەوێت هەر لە زیانێكی گەورەو لە خەسارۆمەندیدان، ڕێگای شەرمەزارییان بۆ خۆیان هەڵبژاردووە و لەچاندنی دڕك نابێت چاوەڕێی بەرهەمی گوڵ بن.
لەبەرانبەریشدا خەڵكانێكی زۆر و زانای پایەدار و خاوەن غیرەت و خاوەن كەسایەتی ئیسلامی بەهێز هەن، ئەوانیش خەریكی بازرگانین، بەلام بازرگانییەكەی ئەوان زۆر جیاوازە لەگەل بازرگانی دینفرۆشەكاندا، بازرگانییەكەی ئەوان ئەگەر لەدونیادا هەژاری و ئەشكەنجەو ئازاریشی لێ بكەوێتەوە، ئەگەر كەسیش ئاوریان لێ نەداتەوەو بەغەریبی ئەم دونیا بەڕێبكەن و لەبیری سەرگەورەو ئاغاكانی ئەواندا نەبن، هەر ئەوان سەرفراز و سەركەوتوون، الله تعالی فەرموویەتی: ( إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَّن تَبُورَ) الفاطر:29.
إحسان برهان الدین
22 رجب 1444
2023-2-13
(وَرَعٌ) مەعنای چییە؟
وەرەع وشەیەكی زۆر گرنگە و پێویستە موسوڵمان واتاكەی بزانێت و بە كورتی بریتییە لە: وازهێنان لەوەی ڕێگەپێدراوە، یان لەوانەیە حەڵاڵ و درووست بێت، لە ترسی ئەوەی نەكەویتە ناو حەرامەوە.
وەرەع بۆ ئەو شتانەیە كە لە فەرموودەكاندا بە موشتەبیهات ناو براوە، واتە جێگای گومانە، نازانیت حەڵاڵە یان حەرامە، یان ئەگەری هەردوو حاڵەتەكەی هەیە، واتە موسوڵمان گومانی بۆ درووست دەبێت بیكەم نەیكەم؟ جائیزە اجئیز نییە؟ لەو حاڵەتەدا وەرەع ئەوەیە لە ترسی تووشبوون بەحەرام وازی لێ بهێنیت.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ الحلالَ بيِّنٌ وإنَّ الحرامَ بيِّنٌ وبينهما أمورٌ مُشتبِهاتٌ لا يعلمهنَّ كثيرٌ من الناس فمنِ اتَّقى الشُّبُهاتِ استبرأ لدِينِه وعِرضِه ، ومن وقع في الشُّبهاتِ وقع في الحرامِ). البخاري (52)، ومسلم (1599). واتە حەڵاڵ دیارە و حەرامیش دیارە و لەو نێوەندەدا هەندێ شت هەیە جێگای گومانە وازهێنان لێی بۆ موسوڵمان باشترە.
وەرەع پێشەی موسوڵمانی خاوەن تەقوایە، وەرەع نەكردنیش پێشەی كەسی ئیمان لاواز وئەوانەیە بەردەوام بەدوای پینەكردن و حەڵاڵ كردنی حەرامەكاندا دەگەڕێن.
سفیان الثوري بە ڕەحمەت بێت كە یەكێك بوو لە سەرانی سەلەف دەیفەرموو لە وەرەع كردن ئاسانتر نییە بەلامەوە، لە هەرچی گومان هەبێت نایكەم و لێی دوور دەكەمەوە.
نموونەیەك لە بێ وەرەعی كورد:
لە ئێستادا خەڵكانێكی زۆر لە كوردی خۆمان بە هۆی وەرەع نەكردن و نەشارەزاییان لە شەرعدا ومەیلیان بەلای شلكردنەوەی دیندا ئەنجامی دەدەن، گۆڕینەوەی بڕە پارەیەكی دینارە بەرانبەر ئەو بیست گەڵایەی حكومەتی عێراق لە فرۆكەخانەی كەركوك وشوێنی تر بە مەبەستی عومرە كردن وگەشت بە هاوڵاتیانی دەدات، لە كاتێكدا بۆ كەسێك لە ئەلفوبێی شەرع بزانێت تێدەگات ئەوە مامەڵەیەكی حەرامە و ڕیبایە، ڕیباش هەركەسێك كەمترین بڕی لێ بخوات بە دەقی فەرموودەی صحیح وبە كۆدەنگی زانایان بەر لەعنەتی الله دەكەوێت..
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو خەڵكە بەهۆی مەلاو بانگخوازە حەڵاڵكەرەكان و كۆمپانیاكانی حەج و عومرە كە بەهۆی بازرگانی خۆیانەوە دوای هەر فەتوایەك دەكەون ئەو كارەیان بۆ حەڵاڵ بكات، ئەو خەڵكە بە لێشاو ڕوویان لەو مامەڵە ڕیبەوییە كردووە و لەبەر ئەوەی لەگەڵ بەرژەوەندی خۆیاندا دەگونجێت دەچن گوێ لە هەر حەڵاڵكەرێك دەگرن بەدەر لەوەی دین و شارەزایی و عەقیدەی چۆنە و چۆن نییە، گرنگ ئەوە بڵێیت كێشەی نییە و حەڵاڵە! كێیش باسی حەرامییەكەی بكات و بڵێت ڕیبایە خۆیانی لێ كەڕ و كوێر دەكەن ئەمە ئەگەر تۆمەتباریشی نەكەن چونكە كەشەكەیان لێ تێكدەدات.
وەرەع ئەوەیە لە هەندێ حەڵاڵ كە گومان لە حەڵال بوونیدا هەیە خۆت بپارێزیت، ئەی ئەگەر نەك حەڵاڵ نەبوو بەڵكو ڕیبا بوو، ئەی ئەگەر حەرامێك بوو هەڕەشەی نەفرەت و بەرلەعنەت كەوتنی تێدا بوو، ئەوە ڕێك وەكو ئەوەیە خۆت بۆ ناو ئاگرێكی سوتێنەر فڕێبدەیت و ئەوانەش دەیانەوێت لەو ئاكرە بتگێڕنەوە پێیان بڵێیت ئێمە لە مەلا و بانگخوازە مۆدێرنەكان فەتوای حەڵاڵكردنی ئەو ڕیبایەمان وەرگرتووە جا ئێوەش هەر بۆخۆتان قسە بكەن؟!
خەڵكینە ئیوە بۆ عومرە دەچن، چۆن دەبێت بەپارەیەك بچیت ڕیبابێت یان تۆ بڵێی گومانی ڕیبای لەسەر بێت؟
كەمێك وەرەعتان هەبێت و مەچنە دەم ئەوانەی بۆ بازرگانییەكانی خۆیان بانگتان دەكەن و دەتانكەن بەسوتەنەنی ئەو ڕیبایە.
تۆڵەی ئیلاهی سوننەتێكە لەم گەردوونەدا
ژیانی ئەم دونیایە هەرگیز لەسەر تۆڵە وسزای ڕاستەوخۆی الله عزوجل دژ بە تاوانی تاوانباران بونیات نەنراوە، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی دەستی چاكەكار وخراپەكار لە گۆڕەپانی ئەم دونیایەیەدا ئازاد كراوە وڕۆژێكی یەكلاكەرەوە و پڕ لە دادگەری بۆ ستەمكاران وستەملێكراوان، بۆ چاكەكاران و خراپەكاران، بۆ سزا وپاداشت دیاری كراوە كە ئەویش ڕۆژی قیامەتە.
(استدراج)یش سوننەتێكی ئیلاهییە جاری وا هەیە مرۆڤەكان دەرك بە ڕەهەندەكانی ناكەن و لە حیكمەتەكانی تێناگەن، الله تعالی بوار بە زاڵم و خراپەكار و فاسیدەكان دەدات بەڵكو بیربكەنەوە و دەست لە زوڵم و خراپە وفەسادەكانیان هەڵبگرن وبگەڕێنەوە سەر ڕێگای ڕاست، بەڵام كاتێك لەسەر كردەوەكانیان هەر بەردەوام دەبن و وا گومان دەبەن بۆیان دەچێتە سەر، الله تعالی لەناكاو ڕایاندەوستێنێت وسنوورێك بۆ زوڵم و فەساد و خراپەو چەواشەكارییەكانیان دادەنێت وپشتیان دەشكێنێت.
خراپەكاران كاتێك هۆكارە مادییەكانی پشت قایمی لەم دونیا دەستەبەر دەكەن، لە هەبوونی پارە وماڵی دونیا و وەجاهەتی دروستكراو وخەڵكی زۆر بە دەوریاندا و دەستەبەركردنی هێز و پشتگیری دەسەڵاتداران، هەست دەكەن دۆخەكە بۆ هەتا هەتایی لەبارە بۆ ستەم وخراپەكانیان، بێ ئاگا لەوەی تۆڵەی الله عزوجل مەرج نییە لە هەموو حاڵەتەكاندا بەڕەهایی بۆ ڕۆژی قیامەت دوابخرێت، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی هەر لەم دونیاو لە دوای تاقیكردنەوەی سوننەتی (استدراج) ودەرنەچوونی كەسەكان لەو تاقیكردنەوە سزای سەختی بە ئێشوئازاری مادی ومەعنەوییان بۆ پێشدەخرێت.
سوننەتێكی تری تۆلەسەندنی الله عزوجل لە خراپەكاران ئەوەیە سزا هەمیشە لە جۆری تاوانەكە دەبێت: (الجزاء من جنس العمل) ئەگەر تاوانەكە كوشتن بێت سزاكە كوشتن دەبێت، ئەگەر زەوتكردنی ماڵ وموڵكی خەڵكی بێت یان هەر جۆرە دەست درێژییەكی تر بێت بە هەمان ئەو بابەتە بە سزای خۆی دەگات.
لە چڵەپۆپەی هەست كردنی زاڵم و فاسیدەكان بە ئاسایش و ئاسوودەیی، لەو كاتەی كە هەست دەكەن هەموو شتیك تەواو لەبارە وبەڕێكی و بەدڵی ئەوان بەرێوەدەچێت، لەو كاتەدا سزای الله تعالی بەسەریاندا دادەبەزێت وهەموو شتێكیان لێ تێكدەچێت: ﴿حَتَّىٰ إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ﴾ الأنعام:44،
ئینتیقامی الله تعالی لە خراپەكاران و زاڵمان شێوازی گەلێك زۆرە:
- هەندێ جار لە ئەوپەڕی دەسەڵات و توانایاندا دەسەڵاتیان لێ وەردەگرێتەوە ولاواز وبێ دەسەڵاتیان دەكات.
- هەندێ جار بەوە دەبێت هە تكی نهێنی خراپەكاران دەكات و پەردە لەسەر سنووربەزاندن و تاوانەكانیان هەڵدەماڵێت دوای ئەوەی وایان دەزانی هەمیشە كارە خراپەكانیان بەشاراوەیی دەمێنێتەوە.
- هەندێ جاریش بە ئازاری دەروونی و بێ بەش بوونی تاوانباران وخراپەكاران لە ئاسوودەیی دڵ ودەروون وبەسەربردنی كاتەكانیان وەكو ئەوەی لە دۆزەخدابن ڕوو دەدات، بێ ئەوەی دەسەڵاتیشیان لێ وەربگرێتەوە یان تاوانەكانیان ئاشكرا بكات و پەردە لەسەر نهێنییەكانیان هەڵماڵێت، دۆزەخێكیان لەناو دەروونی خۆیاندا بۆدرووست دەكات .
كورتەی ئەم بابەتە:
تۆڵەی ئیلاهی تەنها بیرۆكەیەكی غەیبی نییە خەڵكی نەتوانن لە ژیانی ئەم دونیایەدا بیبینن وهەستی پێ بكەن، بەڵكو بابەتێكی حەتمییە و زوو یان درەنگ دەبێت ڕوو بدات، تۆڵەیەكە لەگەڵ تینوێتی و پەرۆشی مرۆڤەكان بۆ بەرقەرار بوونی دادگەری ڕەهای الله تعالی یەكدەگریتەوە.
كاتێكیش وادەی دیاریكراوی تۆلەی الله تعالی دێت، ئیتر قەڵا قایمەكانی زاڵمان لە چركەساتێكدا دەڕۆخێن و لەناو دەچن، وەكو ئەوەی هەر نەبووبن، نهێنی خراپەكاران و بازرگانانی دین و هەمووجۆرە فاسیدەكانی تر پەردەیان لەسەرهەڵدەماڵرێت، دەركەوتنی زاڵم و فاسید و خراپەكارانیش لەسەر حەقیقەتیان وگەیشتنیان بە سزای شاییستەی خۆیان، بۆخۆی دەبێتە بەڵگەیەك لەسەر تواناو دەسەڵات و دادگەری الله كە ئەگەرچی بۆ ماویەك مۆڵەتیان بدات، بەڵام دواجار لەم دونیا بێت یان لە ڕۆژی دوایی: هەمەموو نەیارانی دینی ئیسلام وئەوانەش بەدرۆ بە ئیسلامەوە وەكو طفیلیات دەلەوەڕن، بە هەموو جۆرە زۆرو جیاوازەكانیانەوە، دەبێت بەسزای شاییستەی خۆیان بگەن.
(وَرَعٌ) مەعنای چییە؟
وەرەع وشەیەكی زۆر گرنگە و پێویستە موسوڵمان واتاكەی بزانێت و بە كورتی بریتییە لە: وازهێنان لەوەی ڕێگەپێدراوە، یان لەوانەیە حەڵاڵ و درووست بێت، لە ترسی ئەوەی نەكەویتە ناو حەرامەوە.
وەرەع بۆ ئەو شتانەیە كە لە فەرموودەكاندا بە موشتەبیهات ناو براوە، واتە جێگای گومانە، نازانیت حەڵاڵە یان حەرامە، یان ئەگەری هەردوو حاڵەتەكەی هەیە، واتە موسوڵمان گومانی بۆ درووست دەبێت بیكەم نەیكەم؟ جائیزە اجئیز نییە؟ لەو حاڵەتەدا وەرەع ئەوەیە لە ترسی تووشبوون بەحەرام وازی لێ بهێنیت.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ الحلالَ بيِّنٌ وإنَّ الحرامَ بيِّنٌ وبينهما أمورٌ مُشتبِهاتٌ لا يعلمهنَّ كثيرٌ من الناس فمنِ اتَّقى الشُّبُهاتِ استبرأ لدِينِه وعِرضِه ، ومن وقع في الشُّبهاتِ وقع في الحرامِ). البخاري (52)، ومسلم (1599). واتە حەڵاڵ دیارە و حەرامیش دیارە و لەو نێوەندەدا هەندێ شت هەیە جێگای گومانە وازهێنان لێی بۆ موسوڵمان باشترە.
وەرەع پێشەی موسوڵمانی خاوەن تەقوایە، وەرەع نەكردنیش پێشەی كەسی ئیمان لاواز وئەوانەیە بەردەوام بەدوای پینەكردن و حەڵاڵ كردنی حەرامەكاندا دەگەڕێن.
سفیان الثوري بە ڕەحمەت بێت كە یەكێك بوو لە سەرانی سەلەف دەیفەرموو لە وەرەع كردن ئاسانتر نییە بەلامەوە، لە هەرچی گومان هەبێت نایكەم و لێی دوور دەكەمەوە.
نموونەیەك لە بێ وەرەعی كورد:
لە ئێستادا خەڵكانێكی زۆر لە كوردی خۆمان بە هۆی وەرەع نەكردن و نەشارەزاییان لە شەرعدا ومەیلیان بەلای شلكردنەوەی دیندا ئەنجامی دەدەن، گۆڕینەوەی بڕە پارەیەكی دینارە بەرانبەر ئەو بیست گەڵایەی حكومەتی عێراق لە فرۆكەخانەی كەركوك وشوێنی تر بە مەبەستی عومرە كردن وگەشت بە هاوڵاتیانی دەدات، لە كاتێكدا بۆ كەسێك لە ئەلفوبێی شەرع بزانێت تێدەگات ئەوە مامەڵەیەكی حەرامە و ڕیبایە، ڕیباش هەركەسێك كەمترین بڕی لێ بخوات بە دەقی فەرموودەی صحیح وبە كۆدەنگی زانایان بەر لەعنەتی الله دەكەوێت..
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو خەڵكە بەهۆی مەلاو بانگخوازە حەڵاڵكەرەكان و كۆمپانیاكانی حەج و عومرە كە بەهۆی بازرگانی خۆیانەوە دوای هەر فەتوایەك دەكەون ئەو كارەیان بۆ حەڵاڵ بكات، ئەو خەڵكە بە لێشاو ڕوویان لەو مامەڵە ڕیبەوییە كردووە و لەبەر ئەوەی لەگەڵ بەرژەوەندی خۆیاندا دەگونجێت دەچن گوێ لە هەر حەڵاڵكەرێك دەگرن بەدەر لەوەی دین و شارەزایی و عەقیدەی چۆنە و چۆن نییە، گرنگ ئەوە بڵێیت كێشەی نییە و حەڵاڵە! كێیش باسی حەرامییەكەی بكات و بڵێت ڕیبایە خۆیانی لێ كەڕ و كوێر دەكەن ئەمە ئەگەر تۆمەتباریشی نەكەن چونكە كەشەكەیان لێ تێكدەدات.
وەرەع ئەوەیە لە هەندێ حەڵاڵ كە گومان لە حەڵال بوونیدا هەیە خۆت بپارێزیت، ئەی ئەگەر نەك حەڵاڵ نەبوو بەڵكو ڕیبا بوو، ئەی ئەگەر حەرامێك بوو هەڕەشەی نەفرەت و بەرلەعنەت كەوتنی تێدا بوو، ئەوە ڕێك وەكو ئەوەیە خۆت بۆ ناو ئاگرێكی سوتێنەر فڕێبدەیت و ئەوانەش دەیانەوێت لەو ئاكرە بتگێڕنەوە پێیان بڵێیت ئێمە لە مەلا و بانگخوازە مۆدێرنەكان فەتوای حەڵاڵكردنی ئەو ڕیبایەمان وەرگرتووە جا ئێوەش هەر بۆخۆتان قسە بكەن؟!
خەڵكینە ئیوە بۆ عومرە دەچن، چۆن دەبێت بەپارەیەك بچیت ڕیبابێت یان تۆ بڵێی گومانی ڕیبای لەسەر بێت؟
كەمێك وەرەعتان هەبێت و مەچنە دەم ئەوانەی بۆ بازرگانییەكانی خۆیان بانگتان دەكەن و دەتانكەن بەسوتەنەنی ئەو ڕیبایە.
تۆڵەی ئیلاهی سوننەتێكە لەم گەردوونەدا
ژیانی ئەم دونیایە هەرگیز لەسەر تۆڵە وسزای ڕاستەوخۆی الله عزوجل دژ بە تاوانی تاوانباران بونیات نەنراوە، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی دەستی چاكەكار وخراپەكار لە گۆڕەپانی ئەم دونیایەیەدا ئازاد كراوە وڕۆژێكی یەكلاكەرەوە و پڕ لە دادگەری بۆ ستەمكاران وستەملێكراوان، بۆ چاكەكاران و خراپەكاران، بۆ سزا وپاداشت دیاری كراوە كە ئەویش ڕۆژی قیامەتە.
(استدراج)یش سوننەتێكی ئیلاهییە جاری وا هەیە مرۆڤەكان دەرك بە ڕەهەندەكانی ناكەن و لە حیكمەتەكانی تێناگەن، الله تعالی بوار بە زاڵم و خراپەكار و فاسیدەكان دەدات بەڵكو بیربكەنەوە و دەست لە زوڵم و خراپە وفەسادەكانیان هەڵبگرن وبگەڕێنەوە سەر ڕێگای ڕاست، بەڵام كاتێك لەسەر كردەوەكانیان هەر بەردەوام دەبن و وا گومان دەبەن بۆیان دەچێتە سەر، الله تعالی لەناكاو ڕایاندەوستێنێت وسنوورێك بۆ زوڵم و فەساد و خراپەو چەواشەكارییەكانیان دادەنێت وپشتیان دەشكێنێت.
خراپەكاران كاتێك هۆكارە مادییەكانی پشت قایمی لەم دونیا دەستەبەر دەكەن، لە هەبوونی پارە وماڵی دونیا و وەجاهەتی دروستكراو وخەڵكی زۆر بە دەوریاندا و دەستەبەركردنی هێز و پشتگیری دەسەڵاتداران، هەست دەكەن دۆخەكە بۆ هەتا هەتایی لەبارە بۆ ستەم وخراپەكانیان، بێ ئاگا لەوەی تۆڵەی الله عزوجل مەرج نییە لە هەموو حاڵەتەكاندا بەڕەهایی بۆ ڕۆژی قیامەت دوابخرێت، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی هەر لەم دونیاو لە دوای تاقیكردنەوەی سوننەتی (استدراج) ودەرنەچوونی كەسەكان لەو تاقیكردنەوە سزای سەختی بە ئێشوئازاری مادی ومەعنەوییان بۆ پێشدەخرێت.
سوننەتێكی تری تۆلەسەندنی الله عزوجل لە خراپەكاران ئەوەیە سزا هەمیشە لە جۆری تاوانەكە دەبێت: (الجزاء من جنس العمل) ئەگەر تاوانەكە كوشتن بێت سزاكە كوشتن دەبێت، ئەگەر زەوتكردنی ماڵ وموڵكی خەڵكی بێت یان هەر جۆرە دەست درێژییەكی تر بێت بە هەمان ئەو بابەتە بە سزای خۆی دەگات.
لە چڵەپۆپەی هەست كردنی زاڵم و فاسیدەكان بە ئاسایش و ئاسوودەیی، لەو كاتەی كە هەست دەكەن هەموو شتیك تەواو لەبارە وبەڕێكی و بەدڵی ئەوان بەرێوەدەچێت، لەو كاتەدا سزای الله تعالی بەسەریاندا دادەبەزێت وهەموو شتێكیان لێ تێكدەچێت: ﴿حَتَّىٰ إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ﴾ الأنعام:44،
ئینتیقامی الله تعالی لە خراپەكاران و زاڵمان شێوازی گەلێك زۆرە:
- هەندێ جار لە ئەوپەڕی دەسەڵات و توانایاندا دەسەڵاتیان لێ وەردەگرێتەوە ولاواز وبێ دەسەڵاتیان دەكات.
- هەندێ جار بەوە دەبێت هە تكی نهێنی خراپەكاران دەكات و پەردە لەسەر سنووربەزاندن و تاوانەكانیان هەڵدەماڵێت دوای ئەوەی وایان دەزانی هەمیشە كارە خراپەكانیان بەشاراوەیی دەمێنێتەوە.
- هەندێ جاریش بە ئازاری دەروونی و بێ بەش بوونی تاوانباران وخراپەكاران لە ئاسوودەیی دڵ ودەروون وبەسەربردنی كاتەكانیان وەكو ئەوەی لە دۆزەخدابن ڕوو دەدات، بێ ئەوەی دەسەڵاتیشیان لێ وەربگرێتەوە یان تاوانەكانیان ئاشكرا بكات و پەردە لەسەر نهێنییەكانیان هەڵماڵێت، دۆزەخێكیان لەناو دەروونی خۆیاندا بۆدرووست دەكات .
كورتەی ئەم بابەتە:
تۆڵەی ئیلاهی تەنها بیرۆكەیەكی غەیبی نییە خەڵكی نەتوانن لە ژیانی ئەم دونیایەدا بیبینن وهەستی پێ بكەن، بەڵكو بابەتێكی حەتمییە و زوو یان درەنگ دەبێت ڕوو بدات، تۆڵەیەكە لەگەڵ تینوێتی و پەرۆشی مرۆڤەكان بۆ بەرقەرار بوونی دادگەری ڕەهای الله تعالی یەكدەگریتەوە.
كاتێكیش وادەی دیاریكراوی تۆلەی الله تعالی دێت، ئیتر قەڵا قایمەكانی زاڵمان لە چركەساتێكدا دەڕۆخێن و لەناو دەچن، وەكو ئەوەی هەر نەبووبن، نهێنی خراپەكاران و بازرگانانی دین و هەمووجۆرە فاسیدەكانی تر پەردەیان لەسەرهەڵدەماڵرێت، دەركەوتنی زاڵم و فاسید و خراپەكارانیش لەسەر حەقیقەتیان وگەیشتنیان بە سزای شاییستەی خۆیان، بۆخۆی دەبێتە بەڵگەیەك لەسەر تواناو دەسەڵات و دادگەری الله كە ئەگەرچی بۆ ماویەك مۆڵەتیان بدات، بەڵام دواجار لەم دونیا بێت یان لە ڕۆژی دوایی: هەمەموو نەیارانی دینی ئیسلام وئەوانەش بەدرۆ بە ئیسلامەوە وەكو طفیلیات دەلەوەڕن، بە هەموو جۆرە زۆرو جیاوازەكانیانەوە، دەبێت بەسزای شاییستەی خۆیان بگەن.
سوننەتەكانی منداڵی تازە لە دایكبوو
منداڵ كوڕ بێت یان كچ نیعمەتی الله یە و شایانی ئەوەیە سوپاسگومزاری الله ی لەسەر بكرێت، دەربڕینی هەر جۆرە بێزاری وخەمێك بەلەدایكبوونی كچ یش ئەوە عادەتێكی جاهیلییە، الله تعالی لە قورئاندا زەمی كردووە وپێویستە موسوڵمان خۆی لێی بەدوور بگرێت.
لێرەدا سەبارەت بەو سوننەتانەی جێگیر بوون و ئەوانەش كە جێگیر نەبوون لە مەسەلەی لەدایكبوونی منداڵ، بە كورتی و بەبەڵگەی كیتاب و سوننەت و لە ڕۆشنایی قسەی زانایاندا باسیان دەكەم:
1- سەرەتا پێویستە باوكان و دایكان سوپاسی الله تعالی بكەن لەسەر نیعمەتی ئەو منداڵەی كە پێیانی بەخشیوە، هەروەها لە الله تعالی بپارێێنەوە ئەو منداڵەیان بپارێزێت و بیخاتە سەر ڕێگای ڕاستی ئیسلام، بەڵگەی ئەمەش لە قورئان و لە سوننەتیشدا هاتووە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ئەو كارەی بۆ حەسەن و حوسەینی كچەزای كردووە و فەرموویەتی باوكمان ئیبراهیم علیه السلام ئەو كارەی بۆ إسماعیل و إسحاق ی كوڕی كردووە : (كانَ النَّبيُّ صلَّى اللَّهُ عليهِ وسلَّمَ يعوِّذُ الحسنَ، والحُسَيْنَ، يقولُ: أَعوذ بِكَلماتِ اللَّهِ التَّامَّةِ، من كلِّ شيطانٍ وَهامَّةٍ، ومن كلِّ عينٍ لامَّةٍ، قالَ: وَكانَ أبونا إبراهيمُ يعوِّذُ بِها إسماعيلَ، وإسحاقَ أو قالَ: إسماعيلَ، ويعقوبَ) البخاري (3371)، وابن ماجه (3525)،
2- التحنیك: تەحنیك مەبەست لەوەیە بەشیرینییەكی كەم وەكو خورما نەرم بكرێتەوە یا هەنگوین، دەمی منداڵەكە شیرین بكرێت، ئەم كارە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بۆ منداڵی هەندێك لە هاوەڵان كردوویەتی، وەكو ئەبو موسای ئەشعەری دەگێڕێتەوە الله لێی ڕازی بێت فەرموویەتی: (وُلِدَ لي غُلامٌ فأتَيتُ به النَّبيَّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم فسَمَّاه إبراهيمَ، وحَنَّكَه بتَمرةٍ) البخاري (5467)، ومسلم (2145). واتە: ئەمشەو منداڵێكمان بوو، بردمە لای رسول الله صلی الله علیه و سلم وئەویش ناوینا إبراهیم و دەمی بەكەمێك خورما شیرین كرد.
تێبینی: هیچ كەسێك لەگەڵ رسول الله بەراورد ناكرێت و ئەو تەحنیكەی كە بۆ نموونە كەسێك خورمایەك بجوێت و دواتر كەمێكی بكاتە دەمی كۆرپەكەوە ئەوە تایبەت بووە بە رسول الله صلی الله علیه و سلم، مەبەست لەوە نییە وكەس نابێت وا تێبگات زاناو پیاوچاكێك خورماكە بجوێت و كەمێكی بكاتە دەمی منداڵەكەوە بەڵكو سوننەتەكە ئەوەیە هەركەسێك لە دەوروبەری ئەو منداڵە كارەكە بكەن ومەبەستەكە شیرینییەكەیە نەك كەسەكە.
3- ناونانی منداڵەكە بە ناوێكی جوان و شیاو: سوننەت وایە كە منداڵەكە لەدایك بوو، ناوێكی جوان و شیاوی لێ بنرێت كە منداڵەكە هەڵگری واتاكەی بێت، یان ئەو ناوە هاندەری بێت بەرەو چاكە و چاكەكاری، مەرجیش نییە ڕۆژی حەوتەم بێت چونكە ئەو فەرموودەی ڕۆژی حەوتەم بۆ ناونان دیاری دەكات صحیح نییە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ أحبَّ أسمائِكم إلى اللهِ عبدُ اللهِ وعبدُ الرحمنِ) مسلم (2132). مادام ناوی عبدالله و عبدالرحمن یش لەلای الله تعالی ناوێكی باش بن، كەواتە هەموو ناوێكی تر هەمان واتا بگەیەنێت هەر باش و جوانن، وەكو هەموو ناوەكانی الله عزوجل كە جێگیر بووبێت ناوی الله بن و وشەی (عبد) ی بخرێتە پێش و هەندێكیان بە بێ (عبد)یشی هەر درووستە.
هەروەها ناوی پێغەمبەران و هاوەڵان و ناوە قورئانییەكان و ناوی خێزانەكانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و هەروەها ناوی زانا گەورەكان وموجاهیدان و هەموو ئەوانەی خزمەتیان بەدینی ئیسلام كردووە كارێكی باشە لەمنداڵ بنرێت بۆ ئەوەی شوێنپێیان هەڵبگرێت، یان هەرناوێكی ڕێك وپێك وشیاو كە واتاكەی ڕایت بێت و ڕوون بێت و سەیروسەمەرە ونامۆ نەبێت و منداڵەكە لە هەموو قۆناغەكانی تەمەنیدا بەشانازییەوە بتوانێت هەڵیبگرێت.
4- العقیقة: عەقیقة بەكوردی پێی ەوترێت گوێزەبانە یان حەوتم كە بەلای زۆرێك لە زانایانەوە سوننەتە و وەكو سوپاسگوزاری الله تعالی لەسەر نیعمەتی ئەو بەخشینی ئەو منداڵە ئەنجام دەدرێت، لە ڕۆژی حەوتەمی لە دایكبوونی منداڵەكەدا ئاژەڵێك سەرببڕدرێت .
سوننەت وایە ئەگەر منداڵەكە كوڕ بوو دوو مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، یەك مەڕیش هەر درووستە، ئەگەر كچیش بوو یەك مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، ئاژەڵەكانیش مەرج نییە هەر مەڕ بن بەڵكو هەموو ئەو ئاژەڵانەی بۆ قوربانی دەبن بۆ عەقیقەش هەر درووستن.
گوێزەبانە كۆمەڵێك زۆر فەرموودەی لەسەر هاتووە بەڵام هەمووی صحیح نییە وهەندێك لە فەرمودەكان قسە لەسەر سەنەدەكانیان هەیە و كۆمەڵێك زانای گەورەش گوێزەبانەیان بە سوننەت نەزانیوە، بەڵام زۆربەی زانایانی لەسەر ئەوەن كە سوننەتە.
5 - تاشینی سەری منداڵەكە و بەخشینی زیو بە كێشی تووكی سەری: سەبارەت بەم مەسەلە زانایان ئەو بەشەی فەرموودەكە كە تایبەتە بە تاشینی قژەكە بە سوننەتیان زانیوە واتە واجب نییە و ئەگەر بكرێت كارێكی باشە باشە ، بەڵام ئەو فەرموودەكە كە تایبەتە بەوەی قژەكە بكێشرێت و بە ئەندازەی كێشەكەی زیو ببەخشرێت ئروەیان صحیح نییە و درووست نییە بكرێت.
6- بانگدان بەگوێی ڕاستی منداڵەكە و قامەت كردن بە گوێی چەپیدا: ئەمەش بەهەمان شێوە هیچ بەڵگەیەكی صحیح ی لە سوننەتدا لەسەر نەهاتووە، ئەوەی كە هەیە هیچی بە سەنەدێكی صحیح جێگیر نەبووە، بۆیە ئەهلی عیلم لەوانەی بە تحیقیق و وردبوونەوە ناسراون فەرموویانە نە بانگدان و نە قامەت كردن بۆ مناڵی تازە لە دایكبوو سوننەت نین.
7- الختان: خەتەنە كردنی منداڵی كوڕ بە كۆدەنگی زانایان لەسەر بنەمای ئەو بەڵگانەی لە سوننەتدا هاتوون بە سوننەت دانراوە وكارێكی پێویستە، لە هەركاتێكی گونجاودا لە ڕووی تەندروستییەوە بۆ منداڵەكە سەلامەت بێت ئەنجام دەدرێت.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەكو لە سەحیحی بوخاری و موسلیمدا هاتووە فەرموویەتی: " خمس من الفطرة الختان والاستحداد ونتف الإبط وتقليم الأظفار وقص الشارب " . رواه البخاري ( 5550 ) ومسلم ( 257 ).
