پێناسەیەك بۆ كتێبی (التسعینیة)
(التسعینیة) كتێبێكی بواری عەقیدە و بیروباوەڕە، یەكێكە لە گرنگترین و وردترین كتێبەكانی شیخ الإسلام ابن تیمیة بە ڕەحمەت بێت، لە بواری ناووسیفەتەكانی الله عزوجل بەگشتی و بە دیاریكراویش لە بواری سیفەتی (كلام) نووسیوێتی و هەر هەمووی بەرپەرچدانەوەیە بۆ ئەشاعیرە، بەڵام ڕێڕەوی نووسینەكە وایخواستووە لەگەڵ ئەشاعیرەدا بەرپەرچی موعتەزیلە و جەهمییەكانیش بداتەوە بەو ئیعتیبارەی كە ئەم سێ كۆمەڵە لە مەسەلەی ڕەتكرنەوەی حەقیقەتی كەلامی الله عزوجل و تەئویل كردنیان بۆ سیفاتەكان هاوبەشن.
هۆكاری ناونانی كتێبەكە بە (التسعینیة) ئەوەیە ابن تیمیة بەڕەحمەت بێت لە نەوەد ڕووەوە ڕەددی ئەشاعیرەی لە مەسەلەی بیدعەی كەلامی نەفسی داوەتەوە ویەك بەیەك گومانی ئەوان و ماتوردیە و موعتەزیلە و جەهمییەكانی بە بەڵگەی قورئان و سوننەت و بەئەقوالی سەلەف پوچەڵ كردووەتەوە.
ئامانجی بنچینەیی وجەوهەری كتێبەكەی ابن تیمیة ئەوەیە بیسەلمێنێت كەلامی الله تعالی نە مەخلوقە و نە قسەیەكی دەروونییە وەكو ئەشاعیرە دەڵێن، بەڵكو كەلامێكە بە پیت و بە دەنگە و پەیوەندی بە مەشیئەت و ویستی ئیلاهی خۆیەوە هەیە.
گرنگی كتێبەكە لەوەدایە ابن تیمیة ڕەددەكانی بۆ ئەوان بەشێوەیەكی گشتی لەسەر ئایەتەكانی قورئان و فەرموودەكانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و وتەكانی سەلەف لەو بارەوە دامەزراندووە، هەر بۆیە كتێبەكەی بەڕاست و درووستی لەم بوارە گرنگەدا دەربڕین لە بیروباوەڕی سەلەف دەكات .
كتێبی (التسعینیة) لەئاستێكی زانستی زۆر بەرزدا نووسراوە، بۆیە زیاتر كتێبی ئەهلی عیلم و فێرخوازانی زانستی شەرعی ئاستی پێشكەوتووە نەك سەرەتایی، هەرەها لەبەر ئەوەش كە ئەم كتێبە لە نێو كتێبەكانی ڕەدد وبەرپەرچدانەوەی تاقمەكاندا پۆلێن دەكرێت، جیاوازە لە هەندێ كتێبەكانی ابن تیمیة هەمان بابەت كە دەكرێت هەموو فێرخوازێكی زانست لێی سوودمەند بێت وەكو (العقیدة الواسطیة) و (الفتوی الحمویة) بۆ نموونە،
ئەم كتێبە نموونەیەكی زانستی ناوازەیە لە كتێبەكانی شیخ الإسلام لە كۆكردنەوە لە نێوان ڕەددانەوەی نەیارەكانی ئەهلی سوننەت بەبەڵگەی عەقڵی هاوشان لەگەڵ بەڵگەی نەقڵیدا ، بۆ نموونە: كاتێك ڕەددی یەكێك لە گومانەكانی ئەشاعیرە دەربارەی كەلامی نەفسی دەداتەوە وەكو ئەوەی ابن فورك كە دەڵێت سیفەتی كەلام یەك سیفەتی قەدیمە وئەزەلییە و نەدابەش دەبێت ونە گۆڕانكاری بەسەردا دێت، ابن تیمیة بەوە دەزانێت ئەو قسەی ابن فورك وئەشاعیرەكان ڕەنگدانەوەو كاریگەری فەلسەفەی ئەرستۆیە لە عەقیدەیاندا كە پێشتر باسمان كردووە.
ابن تیمیة بەڕەحمەت بێت ابن فورك وابەستە دەكات بە هێنانەوەی بەڵگە لەسەر ئەم قسە ناكۆكەی لەگەڵ عەقیدەی سەلەفدا، واتە پێش ئەوەی بەبەڵگەی شەرعی بەرپەرچی بداتەوە داوای بەڵگەو سەرچاوەی ئەو قسەی لێ دەكات لە كوێوە هێناوێتی، چونكە ابن تیمیة دەزانێت لە بنچینەوە ئەوە قسەی ئەرستۆ و فەلاسیفەی یۆنانە، دەڵێ لەسەر ئەو ڕێڕەوە فەلسەفییەی خۆتان بیسەلمێنە كە كلامی الله قەدیمە ویەك شتە و بەش بەشكردن قبوڵ ناكات و پەیوەندی بە سیفەتی ئیرادەوە نییە، ابن تیمیة سەرەتا بەم وابەستەكردنەی بۆ بەرانبەر گومانەكەی پوچەڵ دەكاتەوە بەوەی ئەو بیروباوەڕەی لەسەر كۆمەڵێك گریمانەی مەنتیقی وفەلسەفی بێ بەڵگە و ناكۆك لەگەڵ عەقیدەی سەلەفدا دامەزراندووە، بەدوای ئەوەدا بەبەڵگەی قورئان و سوننەت و قسەی زانایانی سەلەف ڕەددی ئەداتەوە.
.ئەم كتێبە كە یەكێكە لەناوازەترین كتێبەكانی عەقیدە لە درێژایی مێژووی ئیسلامدا، لە تێزێكی دوكتۆرا و لەسێ بەرگدا لەلایەن د.محمد بن إبراهیم العجلان تەحقیق كراوە و خزمەتێكی باشی كتێبەكەی كردووە و هەر لە پێشەكییەكەیدا هەندێ زانیاری گرنگی دەربارەی كتێبەكە باس كردووە لێرەدا پوختەكەیتان بۆ دەخەمەڕوو:
1- شیخ الإسلام ئەم كتێبەی لەبەرپەرچدانەوەی عەقیدەی ئەشاعیرە و كوللابییە وهاوئاوازەكانیاندا بەتایبەتی نووسیوە، ڕێبازێكی زانستی گرتووەتەبەر بە پشت بەستن بە شیكردنەوەی شەرعی و هاوكات بایەخدان بەبەڵگەی نەقڵی ودەمكوتكردنی نەیارانی ئەهلی سوننەت بەهەمان ئەو چەكانەی ئەوان بەكاریان هێناوە، بۆیە كتێبی (التسعینیة) بەیەكێك لە گرنگترین سەرچاوەكانی عەقیدە ئەهلی سوننەت دادەنرێت.
2- ابن تیمیة بەڕەحمەت بێت ئەم كتێبەی لە كاتێكی سەخت و ناخۆشدا نووسیوە كە لە زیندانی ئەشاعیرەكاندا بووە و داوای لێكراوە لە بیروباوەڕەكانی پاشگەزبێتەوە، بەدیاری كراویش بەنووسراو لە زیندانەكەیدا داوایان لێ دەكرد ئەمانەی لەم كتێبەیدا باسی كردووە باسی نەكات، بەڵام ابن تیمیة وەكو نموونەیەكی خۆڕاگری ئارامگرتنی بەرانبەر ئەو ستەمەی ئەشاعیرەكان لەویان دەكرد ئەم كتێبەو دەیان كتێب و سەدان فەتوای گرنگی لێ بەرهەم هات.
3- ئەم كتێبە باسی مەسەلەیەكی یەكجار گرنگ دەكات ئەویش كەلامی الله یە وبەرپەرچی تانەدەرەكان دەداتەوە، هەروەها ڕەددی مەسەلەی خەلقی قورئان و كەلامی نەفسی و ئەو گومانانەی ئەشاعیرەو ماتوریدییە و كوللابییەكان لەو بارەوە دەداتەوە.
4- بایەخ وگرنگی ئەم كتێبە لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە دەربڕین لە عەقیدەی ئەهلی سوننەت و جەماعەت دەكات ودەكرێت بەیەكێك لەسەرچاوەكانی عەقیدەی سەلەف دابنرێت، بیروباوەڕەكانی ناو ئەم كتێبە دەربڕینە لە واتاكانی قورئان و سوننەت و وتەی سەلەف، هەروەها لەگەڵ ڕەددانەوەی مەسەلەی (خلق القران) و (الكلام النفسي) چەندین بیدعەو گومانی تری فیرقەكانی دەرخستووە وڕەددی داوەتەوە، وەكو نكۆڵی كردنیان لە (عل) بەرزی الله عزوجل و علم و دابەزین و وسیفەتەكانی تر.
5- یەكێكی تر لەلایەنە گرنگەكانی ئەم كتێبە ئەوەیە ئاماژە بۆ هەندێك كتێب دەكات كە وەكو سەرچاوەی ڕەددانەوەكانی بەكاری هێناون، ئەو كتێبانە فەوتاون وبەدەستمان نەگەیشتوون، یان هێشتا چاپ نەكراون، بۆ نموونە: كتاب السنة لأبي الشیخ الأصبهاني، كتاب السنة للطبراني. بێجگەلە لەوانەش لەو كتێبەیدا شیخ الإسلام ئاماژەی بۆ كۆمەڵێكی تری زۆر لەسەرچاوەی گرنگ كردووە.
إحسان برهان الدین
15 صفر 1448- 29 تموز 2026
عەلمانیەت..لە نەیارەوە بۆ یار !
بە وردبوونەوە لە هەموو جۆرەكانی دژایەتی و ڕووبەڕووبوونەوە بۆ ئیسلام لە درێژایی مێژوودا، دەردەكەوێت عەلمانییەت گەورەترین شێوازەكانی دژایەتی گشتگیر بووە بۆ ئیسلام، چونكە عەلمانیەت وەكو سیستمێك، بەڵكو وەكو ئایینێكی بەدیل بۆ ئیسلام خۆی ڕادەگەیەنێت. لە كاتێكدا مەودای نێوانیان وەكو مەودای نێوان ئاسمان و زەوییە، لە ڕاستیدا جیاوازی نێوان عەلمانیەت و ئیسلام وەكو جیاوازی نێوان ژەهر هەنگوینە.
بەڵام كارەسانی لەوە گەورەتر ئەوەبوو، بەهۆی جەهل ولادانی موسوڵمانانی ئەم سەردەمە لە ڕێگای ڕاستی قورئان و سونەت ودەرئەنجام لاواز بوون و بێ غیرەتییان لەسەر دینەكەیان، كە ئەمە وای كرد ببنە جەماوەرێكی گوێڕایەڵی چاونووقاو بۆ هەر دەسەڵاتدارێك یان خاوەن بانگەشەیەكی گومڕایی، بۆیە مەخابن مەسەلەكە بە خەڵكەوە نەوەستا، بەڵكو حیزب و كەسایەتی و ڕێكخراوە ئیسلامییەكانیش لە زۆربەی وڵاتەكانی جیهاندا (ئەڵبەتە بەمانەی لای خۆیشمانەوە)، لە پشت ئەوانەشەوە هاوشان لەگەڵیاندا، سوپایەك لە بەناو زاناو مەلا و كەسانی درووستكراو لە پێشنوێژ و وتارخوێن وبانگخواز ، كە لە جیهانی ئیسلامیدا ژمارەیان سەدان هەزار كەس دەبێت، لە هەنگاوێكی هەڵە و ترسناك و دوور لە ڕەچاوكردنی بەرژەوەندی دین و حوكمەكانی تەوحید و بیروباوەڕدا ، پەیوەندییەكی تەبایی و سازش و گونجانیان لەگەڵ عەلمانییەت و سەرانیاندا گرێدا وبەدەر لە پێناسەی عەلمانییەت بۆ ئیسلام و بۆ موسوڵمانان، ئەوان پردێكی برایەتی و هاوڕێتی و هاوكارییان لەگەڵیاندا دابەست.
ئەوانە لە جیاتی ئەوەی بەرگری لە دینەكەیان بكەن و لە ڕووی شاڵاوی عەلمانیەتدا بوەستنەوە، بە پێچەوانەوە هەستان بە نزیك بوونەوە و سازش كردن لە گەڵیاندا و وتۆكمە كردنی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئەوانەی دینەكەیان بە نموونەی دواكەوتن دەزانن و مرۆڤ بە پەرورەدگاری راستەقینەی خۆی دەزانن!
ئینجا بە تێپەڕبوونی ساڵانیش، عەلمانیەت نەك تەنها بوو بە حاڵەتیكی ئاسایی و واقیعێك لە ژیانی خەڵكیدا ، كە دواجار بە زۆر بوار و چەمك وپێناسەكانی قایل بوون، بەڵكو سەرباری ئەوەش عەلمانییەت لە ڕێگای سیاسەت ودەسەڵات و ئابووری و ڕاگەیاندنەوە، دوای ئەوەی توانی سەر بكات بە هەموو ماڵەكاندا و بە شێوەیەك لە شێوەكان جێگای خۆی لەناو زۆربەی خێزانە موسوڵمانەكاندا بكاتەوە، توانی دزە بكاتە نێو مێشكی كەسایەتی و بانگخواز و حیزب و ڕێكخراو و سیاسەت و ڕاگەیاندنە ئیسلامییەكان و تەنانەت شێوازی مامەڵەو ڕەفتاریان بە ڕەنگی خۆی ڕەنگ بكات.
دواجاریش بە بەهانەی نوێخوازی و بەرەوپێشچوونی ڕەڕەوەی ژیان و شارستانی و ڕیفۆرم وچەندین زاراوەی گوماناوی ترەوە ، ئەوانەی كە دەبوو لەڕووی ئەم كارەساتە بوەستنەوە كە دین و ڕەوشتی موسوڵمانانی كردووەتە ئامانج، بە پێچەوانەوە، لە هەنگاوێكی چاوەڕوان نەكراواد سازشیان لەگەڵ عەلمانییەت كرد و لە گەڵیدا بوون بە هاوڕێ و هاوخەبات و بگرە هەندێ جار هەر خۆیان بانگەشەی كردەییش بۆ هەندێ لە بنەماكانی عەلمانیەت دەكەن و خەڵكی بۆ ئەو دۆزەخە پەلكێش دەكەن!
ئەوەش كە جێگای مەترسی بوو بە ئێستاشەوە، تەنها دزە كردنی چەمكە عەلمانییەكان وەكو چەمگەلێكی دژ بە ئیسلام نەبوو، بەڵكو ئەو چەمكانە جوانكاری وڕتوش و هەمواركردنێكی زۆریان تێیدا كرد بۆ ئەوەی وەكو چەمگەلێكی ئیسلامی دەربكەون، واتە بە میكینازمێكی چەواشەكارانەی پلان بۆ دارێژراو زۆرزانانە، بەرگێكی شەرعییان بەبەر ئەو چەمكە عەلمانی و لیبرالییانەدا كرد وسەردەمێكی تازە لەبەرگریكردنی ناڕاستەوخۆ لە عەلمانییەت لەناو موسوڵمانان و ئیسلامییەكاندا بەبیانووی جۆراجۆرەوە دەستی پێكرد.
بەم شێوەش موسوڵمانان بە گشتی و كەسایەتی و ڕیكخراو و حیزبە ئیسلامییەكان بەتایبەتی، كەوتنە ژێر كاریگەری سەختترین هێرشی فیكری دوژمنانی ئیسلام كە لە درێژایی مێژوودا وێنە و هاوشێوەی نەبووە، بەڵام بە شێوازێكی تەواو جیاواز و بە پشتگیری كەسانێكی زۆر لەناو بازنەی خودی موسوڵمانانەوە!
بەوەش موسوڵمانان وئیسلامییەكان میسداقیەتی خۆیان لەدەستدا و خۆیان بچووك كردەوە و لە تاقیكردنەوە عەقیدییە قورسەكەدا شكستیان هێنا و دەرنەچوون، عەلمانیەتیش بەهۆی ئەوانەوە - بە زمانی حاڵ نەك گوفتار - لە ناحەز ونەیاری دوێنێوە، بوو دۆست ویارێكی ئەمڕۆ.
خاڵە هاوبەشەكانی نێوان مەڕ و مرۆڤ
سەرەڕای ئەوەی جیاوازی زۆر لە نێوان گەل و ڕاندا هەیە، بۆ نموونە مرۆڤەكان كە گەل پێك دەهێنن خاوەنی ژیری و عەقڵن و توانای ڕەخنەگرتنیان هەیە وڕێگای خۆیان بە ویستی خۆیان وبەبیركردنەوە و بەراوردكاری هەڵدەبژێرن وهەمیشە جیاواز لە ئاژەڵەكان هەست بە لێپرسراوێتی ئایینی و ڕەوشتی دەكەن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵیك خاڵی هاوبەش گەل و ڕان بەیەكەوە گرێ دەدەن، لێرەدا ئاماژە بۆ هەندێكیان دەكەم:
1- گەل و ڕانیش هەمیشە دوای زۆرینە دەكەون، هەردوولایان وادەزانن زۆرینە واتە حەق و ڕاستی و هەمیشە بەچاكترین بژاردەی دەزانن، واتە زۆرینە چی كرد تۆیش وا بكە، ئەوەش هەڵەیەكی گەورەیە كە مرۆڤەكان لەگەڵ مەڕەكاندا كۆدەكاتەوە.
شایانی باسە زۆرینە بە لە چەمكی قورئانیدا هەمیشە وەكو حاڵەتێكی زەمكراوی و نەرێنی باس كراوە: ﴿ وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ﴾ الأنعام: 116.
2- هەروەكو چۆن مەڕەكان پێویستیان بەشوانێكە سەرپەرشتیان بكات، گەلانیش پێویستییان بە سەركردەیەكە سەركردایەتییان بكات، خاڵی هاوبەشی هەردولایان ئەوەیە زۆر جار بەحەق و ناحەق، بەڕاست و بەچەواشەكاری دواجار دوای ئەو سەركردەو وشوانە دەكەون، ئەمەش لە كاتێكدایە هەر میللەتێك وا بكات دەبوو میللەتی موسوڵمان گوێڕایەڵی و شوێنكەوتنی ببەستایەتە گوێڕایەڵی سەركردەكە بۆ ئیسلام، چونكە (لا طاعة لمخلوق في معصیة الخالق). بە سەركردەیەكیش ڕازی بوایە كە حوكمی بەشەرعی ئیسلام بكردایە.
3- ترس لە خۆ جیاكردنەوە لە كۆمەڵ، چۆن هیچ مەڕێك بیر لەوە ناكاتەوە خۆی لە مەڕەكانی تر جیا بكاتەوە، مرۆڤەكانیش هەمیشە ترسی جیابوونەوە - هەموو جۆرە جیابوونەوەیەكی فیكری وسیاسی و كۆمەڵایەتی - لەدەوروبەریان زاڵە بەسەریانەوە.
بۆیە دەبینیت مرۆڤەكان هاوشێوەی زۆرینە ڕەفتار دەكەن لەترسی ئەوەی بەجۆرێكی جیاواز تەماشا نەكرێن ویان لە ترسی ئەوەی كاتێك بزانن پەراوێز خراون، یان هەندێ جار لە ترسی سزا و لەدەستدانی بەرژەوەندی، دەبینی مرۆڤەكان مەبەستیانە وەكو زۆرینە مامەڵە بكەن و ئەگەر لە ناخیشیانەوە لەگەڵیاندا جیاواز وناكۆك بن، وا خۆیان نیشان بدەن كە وەكو ئەوان بیر دەكەنەوە و لەوان جیاواز نین. واتە ئەوەندەی بەو پەندە كوردییە كار دەكەن كە دەڵێت: چوویتە شاری كوێران دەست بەچاوتەوە بگرە، كار بەو هەموو ئایەت و فەرموودانە ناكەن داوایان لێ دەكات حوكم بە شەریعەت بكەن: وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ ۖ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ)المائدة: 49. (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۚ)یوسف:40.
4- خاڵێكی تری هاوبەش لە نێوان مەڕەكان و مرۆڤەكاندا ئەوەیە، بیروبۆچوونەكان دەگوازرێنەوە، وەكو چۆن ترس و شپرزەیی لەناو مەڕەكاندا بە خێرایی و بە هەڵەداوان تەشەنە دەكات، لەناو مرۆڤەكانیشدا بەهەمان شێوە زۆر شتی خراپ لەناویاندا وەكو پەتا تەشەنە دەكات و دەگوازرێتەوە، نموونەی ئەوانەش ترس و وتی وتی و بوغزو قینە و هەندێ هەلوێستی تر دەبینی لەناویاندا بەزوویی بڵاو دەبێتەوە.
لەمەدا مرۆڤەكان بەهۆی ڕاگەیاندنەكانەوە پێشی ڕانە مەرەكانیان داوەتەوە ، كە ڕۆڵی كاریگەر دەبینن لە پەرەپێدان وتەشەنە پێكردنی پلانی پیلان داڕێژەرەكان وڕەخساندنی ڕێگاكانی بڵاوبوونەوەی.
5- مەڕەكان هەمیشە بەدوای سەلامەتی و ئاسایشدا دەگەڕێن مرۆڤەكانیش بەهەمان شێوە لە پێناو سەلامەتی و هێمنی و ئەمن و ئاسایشدا ئامادەن قوربانی بەهەر شتێكی تر بدەن.
ئاژەڵەكان ترسی دڕندە و دوژمنەكانیان هەیە دۆخەكەیان لێ تێكبدات، مرۆڤەكانیش هەروان ترسی دڕەندە مرۆییەكان دایاندەگرێت، هەروەها ترسی مرۆڤەكان لە دەسەڵاتداران و لە یاسا و ڕێساكانی ناو كۆمەڵگا وترسی ئەوەی پێناسەیەكی جیاواز نەكرێن، یان ناووناتۆرەیەكیان لێ نەنرێت لەناو كۆمەڵگادا نامۆیان بكات و كاریگەری خراپی لەسەر ژیانیان هەبێت، بۆیە مرۆڤەكان هاوشانی مەڕەكان هەردوولایان بەدوای سەلامەتی و ئەمن و ئاسایشدا وێڵن وهەموو تەنازولێكی بۆ دەدەن.
سەرەڕای ئەم خاڵە هاوبەشانەی نێوان مرۆڤ و مەرەكان وزۆر خاڵی هاوبەشی تریش، بەڵام مێژوو، هەروەها زانستی دەروونی و كۆمەڵناسی دەڵێن: هەوڵەكانی دەستەمۆ كردن و زەلیلكردنی میللەتان هیچ كاتێك لە مێژوودا بەردەاومی نەبووە، چونكە - مرۆڤەكان جیاواز لە مەڕەكان - توانای هوشیاری و بیركردنەوە و ڕەخنەگرتن و بەراوردكاری و خۆ ڕۆشنبیركردن یان هەیە و ئەوەش وا دەكات بیركردنەوەی مەڕ ئاسا هەڵوەشێنێتەوە.
لەوانەیە ئەو هوشیاری وخۆجیاكردنەوەی مرۆڤەكان لە ڕانە مەرەكان دوابكەوێت، بەڵام وەكو وتم بەڵگەكانی مێژوو، دەروونناسی، كۆمەڵناسی ئەوە باس دەكەن كە خاڵە هاوبەشەكانی نێوان گەلان و ڕانەكان هەتا هەتایی نییە.
عەلمانیەت..لە نەیارەوە بۆ یار !
بە وردبوونەوە لە هەموو جۆرەكانی دژایەتی و ڕووبەڕووبوونەوە بۆ ئیسلام لە درێژایی مێژوودا، دەردەكەوێت عەلمانییەت گەورەترین شێوازەكانی دژایەتی گشتگیر بووە بۆ ئیسلام، چونكە عەلمانیەت وەكو سیستمێك، بەڵكو وەكو ئایینێكی بەدیل بۆ ئیسلام خۆی ڕادەگەیەنێت. لە كاتێكدا مەودای نێوانیان وەكو مەودای نێوان ئاسمان و زەوییە، لە ڕاستیدا جیاوازی نێوان عەلمانیەت و ئیسلام وەكو جیاوازی نێوان ژەهر هەنگوینە.
بەڵام كارەسانی لەوە گەورەتر ئەوەبوو، بەهۆی جەهل ولادانی موسوڵمانانی ئەم سەردەمە لە ڕێگای ڕاستی قورئان و سونەت ودەرئەنجام لاواز بوون و بێ غیرەتییان لەسەر دینەكەیان، كە ئەمە وای كرد ببنە جەماوەرێكی گوێڕایەڵی چاونووقاو بۆ هەر دەسەڵاتدارێك یان خاوەن بانگەشەیەكی گومڕایی، بۆیە مەخابن مەسەلەكە بە خەڵكەوە نەوەستا، بەڵكو حیزب و كەسایەتی و ڕێكخراوە ئیسلامییەكانیش لە زۆربەی وڵاتەكانی جیهاندا (ئەڵبەتە بەمانەی لای خۆیشمانەوە)، لە پشت ئەوانەشەوە هاوشان لەگەڵیاندا، سوپایەك لە بەناو زاناو مەلا و كەسانی درووستكراو لە پێشنوێژ و وتارخوێن وبانگخواز ، كە لە جیهانی ئیسلامیدا ژمارەیان سەدان هەزار كەس دەبێت، لە هەنگاوێكی هەڵە و ترسناك و دوور لە ڕەچاوكردنی بەرژەوەندی دین و حوكمەكانی تەوحید و بیروباوەڕدا ، پەیوەندییەكی تەبایی و سازش و گونجانیان لەگەڵ عەلمانییەت و سەرانیاندا گرێدا وبەدەر لە پێناسەی عەلمانییەت بۆ ئیسلام و بۆ موسوڵمانان، ئەوان پردێكی برایەتی و هاوڕێتی و هاوكارییان لەگەڵیاندا دابەست.
ئەوانە لە جیاتی ئەوەی بەرگری لە دینەكەیان بكەن و لە ڕووی شاڵاوی عەلمانیەتدا بوەستنەوە، بە پێچەوانەوە هەستان بە نزیك بوونەوە و سازش كردن لە گەڵیاندا و وتۆكمە كردنی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئەوانەی دینەكەیان بە نموونەی دواكەوتن دەزانن و مرۆڤ بە پەرورەدگاری راستەقینەی خۆی دەزانن!
ئینجا بە تێپەڕبوونی ساڵانیش، عەلمانیەت نەك تەنها بوو بە حاڵەتیكی ئاسایی و واقیعێك لە ژیانی خەڵكیدا ، كە دواجار بە زۆر بوار و چەمك وپێناسەكانی قایل بوون، بەڵكو سەرباری ئەوەش عەلمانییەت لە ڕێگای سیاسەت ودەسەڵات و ئابووری و ڕاگەیاندنەوە، دوای ئەوەی توانی سەر بكات بە هەموو ماڵەكاندا و بە شێوەیەك لە شێوەكان جێگای خۆی لەناو زۆربەی خێزانە موسوڵمانەكاندا بكاتەوە، توانی دزە بكاتە نێو مێشكی كەسایەتی و بانگخواز و حیزب و ڕێكخراو و سیاسەت و ڕاگەیاندنە ئیسلامییەكان و تەنانەت شێوازی مامەڵەو ڕەفتاریان بە ڕەنگی خۆی ڕەنگ بكات.
دواجاریش بە بەهانەی نوێخوازی و بەرەوپێشچوونی ڕەڕەوەی ژیان و شارستانی و ڕیفۆرم وچەندین زاراوەی گوماناوی ترەوە ، ئەوانەی كە دەبوو لەڕووی ئەم كارەساتە بوەستنەوە كە دین و ڕەوشتی موسوڵمانانی كردووەتە ئامانج، بە پێچەوانەوە، لە هەنگاوێكی چاوەڕوان نەكراواد سازشیان لەگەڵ عەلمانییەت كرد و لە گەڵیدا بوون بە هاوڕێ و هاوخەبات و بگرە هەندێ جار هەر خۆیان بانگەشەی كردەییش بۆ هەندێ لە بنەماكانی عەلمانیەت دەكەن و خەڵكی بۆ ئەو دۆزەخە پەلكێش دەكەن!
ئەوەش كە جێگای مەترسی بوو بە ئێستاشەوە، تەنها دزە كردنی چەمكە عەلمانییەكان وەكو چەمگەلێكی دژ بە ئیسلام نەبوو، بەڵكو ئەو چەمكانە جوانكاری وڕتوش و هەمواركردنێكی زۆریان تێیدا كرد بۆ ئەوەی وەكو چەمگەلێكی ئیسلامی دەربكەون، واتە بە میكینازمێكی چەواشەكارانەی پلان بۆ دارێژراو زۆرزانانە، بەرگێكی شەرعییان بەبەر ئەو چەمكە عەلمانی و لیبرالییانەدا كرد وسەردەمێكی تازە لەبەرگریكردنی ناڕاستەوخۆ لە عەلمانییەت لەناو موسوڵمانان و ئیسلامییەكاندا بەبیانووی جۆراجۆرەوە دەستی پێكرد.
بەم شێوەش موسوڵمانان بە گشتی و كەسایەتی و ڕیكخراو و حیزبە ئیسلامییەكان بەتایبەتی، كەوتنە ژێر كاریگەری سەختترین هێرشی فیكری دوژمنانی ئیسلام كە لە درێژایی مێژوودا وێنە و هاوشێوەی نەبووە، بەڵام بە شێوازێكی تەواو جیاواز و بە پشتگیری كەسانێكی زۆر لەناو بازنەی خودی موسوڵمانانەوە!
بەوەش موسوڵمانان وئیسلامییەكان میسداقیەتی خۆیان لەدەستدا و خۆیان بچووك كردەوە و لە تاقیكردنەوە عەقیدییە قورسەكەدا شكستیان هێنا و دەرنەچوون، عەلمانیەتیش بەهۆی ئەوانەوە - بە زمانی حاڵ نەك گوفتار - لە ناحەز ونەیاری دوێنێوە، بوو دۆست ویارێكی ئەمڕۆ.
خاڵە هاوبەشەكانی نێوان مەڕ و مرۆڤ
سەرەڕای ئەوەی جیاوازی زۆر لە نێوان گەل و ڕاندا هەیە، بۆ نموونە مرۆڤەكان كە گەل پێك دەهێنن خاوەنی ژیری و عەقڵن و توانای ڕەخنەگرتنیان هەیە وڕێگای خۆیان بە ویستی خۆیان وبەبیركردنەوە و بەراوردكاری هەڵدەبژێرن وهەمیشە جیاواز لە ئاژەڵەكان هەست بە لێپرسراوێتی ئایینی و ڕەوشتی دەكەن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵیك خاڵی هاوبەش گەل و ڕان بەیەكەوە گرێ دەدەن، لێرەدا ئاماژە بۆ هەندێكیان دەكەم:
1- گەل و ڕانیش هەمیشە دوای زۆرینە دەكەون، هەردوولایان وادەزانن زۆرینە واتە حەق و ڕاستی و هەمیشە بەچاكترین بژاردەی دەزانن، واتە زۆرینە چی كرد تۆیش وا بكە، ئەوەش هەڵەیەكی گەورەیە كە مرۆڤەكان لەگەڵ مەڕەكاندا كۆدەكاتەوە.
شایانی باسە زۆرینە بە لە چەمكی قورئانیدا هەمیشە وەكو حاڵەتێكی زەمكراوی و نەرێنی باس كراوە: ﴿ وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ﴾ الأنعام: 116.
2- هەروەكو چۆن مەڕەكان پێویستیان بەشوانێكە سەرپەرشتیان بكات، گەلانیش پێویستییان بە سەركردەیەكە سەركردایەتییان بكات، خاڵی هاوبەشی هەردولایان ئەوەیە زۆر جار بەحەق و ناحەق، بەڕاست و بەچەواشەكاری دواجار دوای ئەو سەركردەو وشوانە دەكەون، ئەمەش لە كاتێكدایە هەر میللەتێك وا بكات دەبوو میللەتی موسوڵمان گوێڕایەڵی و شوێنكەوتنی ببەستایەتە گوێڕایەڵی سەركردەكە بۆ ئیسلام، چونكە (لا طاعة لمخلوق في معصیة الخالق). بە سەركردەیەكیش ڕازی بوایە كە حوكمی بەشەرعی ئیسلام بكردایە.
3- ترس لە خۆ جیاكردنەوە لە كۆمەڵ، چۆن هیچ مەڕێك بیر لەوە ناكاتەوە خۆی لە مەڕەكانی تر جیا بكاتەوە، مرۆڤەكانیش هەمیشە ترسی جیابوونەوە - هەموو جۆرە جیابوونەوەیەكی فیكری وسیاسی و كۆمەڵایەتی - لەدەوروبەریان زاڵە بەسەریانەوە.
بۆیە دەبینیت مرۆڤەكان هاوشێوەی زۆرینە ڕەفتار دەكەن لەترسی ئەوەی بەجۆرێكی جیاواز تەماشا نەكرێن ویان لە ترسی ئەوەی كاتێك بزانن پەراوێز خراون، یان هەندێ جار لە ترسی سزا و لەدەستدانی بەرژەوەندی، دەبینی مرۆڤەكان مەبەستیانە وەكو زۆرینە مامەڵە بكەن و ئەگەر لە ناخیشیانەوە لەگەڵیاندا جیاواز وناكۆك بن، وا خۆیان نیشان بدەن كە وەكو ئەوان بیر دەكەنەوە و لەوان جیاواز نین. واتە ئەوەندەی بەو پەندە كوردییە كار دەكەن كە دەڵێت: چوویتە شاری كوێران دەست بەچاوتەوە بگرە، كار بەو هەموو ئایەت و فەرموودانە ناكەن داوایان لێ دەكات حوكم بە شەریعەت بكەن: وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ ۖ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ)المائدة: 49. (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۚ)یوسف:40.
4- خاڵێكی تری هاوبەش لە نێوان مەڕەكان و مرۆڤەكاندا ئەوەیە، بیروبۆچوونەكان دەگوازرێنەوە، وەكو چۆن ترس و شپرزەیی لەناو مەڕەكاندا بە خێرایی و بە هەڵەداوان تەشەنە دەكات، لەناو مرۆڤەكانیشدا بەهەمان شێوە زۆر شتی خراپ لەناویاندا وەكو پەتا تەشەنە دەكات و دەگوازرێتەوە، نموونەی ئەوانەش ترس و وتی وتی و بوغزو قینە و هەندێ هەلوێستی تر دەبینی لەناویاندا بەزوویی بڵاو دەبێتەوە.
لەمەدا مرۆڤەكان بەهۆی ڕاگەیاندنەكانەوە پێشی ڕانە مەرەكانیان داوەتەوە ، كە ڕۆڵی كاریگەر دەبینن لە پەرەپێدان وتەشەنە پێكردنی پلانی پیلان داڕێژەرەكان وڕەخساندنی ڕێگاكانی بڵاوبوونەوەی.
5- مەڕەكان هەمیشە بەدوای سەلامەتی و ئاسایشدا دەگەڕێن مرۆڤەكانیش بەهەمان شێوە لە پێناو سەلامەتی و هێمنی و ئەمن و ئاسایشدا ئامادەن قوربانی بەهەر شتێكی تر بدەن.
ئاژەڵەكان ترسی دڕندە و دوژمنەكانیان هەیە دۆخەكەیان لێ تێكبدات، مرۆڤەكانیش هەروان ترسی دڕەندە مرۆییەكان دایاندەگرێت، هەروەها ترسی مرۆڤەكان لە دەسەڵاتداران و لە یاسا و ڕێساكانی ناو كۆمەڵگا وترسی ئەوەی پێناسەیەكی جیاواز نەكرێن، یان ناووناتۆرەیەكیان لێ نەنرێت لەناو كۆمەڵگادا نامۆیان بكات و كاریگەری خراپی لەسەر ژیانیان هەبێت، بۆیە مرۆڤەكان هاوشانی مەڕەكان هەردوولایان بەدوای سەلامەتی و ئەمن و ئاسایشدا وێڵن وهەموو تەنازولێكی بۆ دەدەن.
سەرەڕای ئەم خاڵە هاوبەشانەی نێوان مرۆڤ و مەرەكان وزۆر خاڵی هاوبەشی تریش، بەڵام مێژوو، هەروەها زانستی دەروونی و كۆمەڵناسی دەڵێن: هەوڵەكانی دەستەمۆ كردن و زەلیلكردنی میللەتان هیچ كاتێك لە مێژوودا بەردەاومی نەبووە، چونكە - مرۆڤەكان جیاواز لە مەڕەكان - توانای هوشیاری و بیركردنەوە و ڕەخنەگرتن و بەراوردكاری و خۆ ڕۆشنبیركردن یان هەیە و ئەوەش وا دەكات بیركردنەوەی مەڕ ئاسا هەڵوەشێنێتەوە.
لەوانەیە ئەو هوشیاری وخۆجیاكردنەوەی مرۆڤەكان لە ڕانە مەرەكان دوابكەوێت، بەڵام وەكو وتم بەڵگەكانی مێژوو، دەروونناسی، كۆمەڵناسی ئەوە باس دەكەن كە خاڵە هاوبەشەكانی نێوان گەلان و ڕانەكان هەتا هەتایی نییە.
