ئایا ئەشاعیرە زۆرترینن؟ سەرەتا هەڵەیەكی زانستی و مەنهەجییە، زۆرینە بكرێتە پێوەر بۆ ناسینی حەق، بەڵكو خودی حەق كە خۆی لە قورئان و سوننەت بە تێگەیشتنی سەلەفدا دەبینێتەوە دەبێت بكرێتە پێوەری ناسینی حەق. بۆیە بە پێی قۆناغ وکات وخودی خەڵکی، دەکرێت زۆرینە لەسەر حەق بێت و زۆر جاریش زۆرینە لەسەر ناحەقە. زۆر جار دەبیسین و دەخوێنینەوە دەوترێت: ئەشاعیرە زۆرترینن! جا بە كورتی، با هەر لە سەرەتاوە بڵێین: ئەوە ئیددیعایەكی بێ بەڵگەیە و قسەیەكە سەلماندنی پێویستە. لێرەدا دوای خوێندنەوە و وردبوونەوە لە قسەی زانایان و ئەوانەی لە ئەنجامی سەرسوڕمانیان لەو بانگەشە بێ بەڵگەیە وەڵامیان داوەتەوە، سەبارەت بەوەی ئایا ئەشاعیرە زۆرینەن یان نا؟ دەڵێم: 1- أبو الحسن الأشعري كە ئەشاعیرە خۆیان دەدەنە پاڵی و لەوەشدا كارەكەیان عەرەب واتەنی: (فیه نظر!) بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە ئەوە بزانرێت ئەو لە سەدەی چوارەمی كۆچی وەفاتی كردووە و تا ئەو كاتە، واتە: لە هەموو سێ سەدە چاك و پڕ لە خەیرەكەی (القرون المفضلة) نەك كەس ئەشعەری نەبووە، بەڵكو ئەبولحەسەنی ئەشعەری لەو كاتانەدا هەر لەدایكیش نەبووە. 2- گەورەترین زانایانی ئوممەتی ئیسلام بە ڕەهایی لەو سەردەمانەدا بوونە كە تا ئێستاش و لەوانەیە تا ڕۆژی قیامەتیش دین هەر لەوان وەردەگیرێت، كە لەو سەردەمانەدا ئەشعەری جارێ لەدایكیش نەبوو بوو، ئیتر چ مەعنایەك بۆ باسكردنی زۆرینەی و كەمینە؟ لە كاتێكدا یەكیك لەو زانا و پێشەوا گەورانەی سێ سەدەكە كەسیان ئەشعەری نەبوونە و بەڵكو پێچەوانەی عەقیدەی ئەشاعیرەش بوونە، بۆ نموونە چوار پێشەوایانی مەزاهیبەكان و سەرانی فەرموودەناسان و خاوەن كتێبەكانی فەرموودە وەكو بوخاری و موسلیم و ئەوانی تر و سەدان و هەزارانی تر لە سەروەران و پێشەوایانی ئوممەت، كە دینیان لێ وەردەگیرێت ئەوانە هەموویان لە پێش سەردەمی ئەشعەری ژیاون. 3- عەقیدەی ئەشاعیرەو فیرقەكانی تریش بەهەمان شێوە، لەسەر بنەمای علم الكلام و فەلسەفە و مشتومڕ وجەدەلی دوورودرێژو قوڵ و وشك و بێ تام دامەزراوە، ئەوان لە باسەكانی عەقیدەدا، باسی (جوهر و عرض و القانون الكلي و الكلام النفسي) و دەیان زاراوەی سەیروسەمەرەو نامۆ بە كیتاب و سوننەت باس دەكەن، كوا خەلكی عەوام کە زۆرینەی خەڵکن، لە هیچ سەردەمێکدا لەو عەقیدە قورسەی ئەشاعیرە تێگەیشتوون تاكو بوترێت زۆرینە ئەشعەری بوونە؟! بەڵكو ئەوە تەنها تاقمێك بوونە لە زانایان و شارەزایان لە علم الكلام و زاراوەی فەلاسیفەو ویستوویانە عەقیدەی ئیسلامیش وەكو بوونی پەروەردگار و پرسەكانی تر بەو ڕێگانە بسەلمێنن، کە ئەگەرچی ئەوان مەبەستیان خزمەتی ئیسلام وزانستیش بووبێت، بەڵام ڕێگەی ڕاستیان لێ ون بووەو گوایە لە ڕێگەی فەلسەفەو مەنتیق وعلم الکلام بە حەق وئیمانی تەواو بگەن! ئەگەر بەڵگەشت دەوێت لەسەر نامۆیی ئەو قسەوباس و زاراوانەی بەكاری دەهێنن، ئەتوانیت كتێبەکانی سەرانی ئەشاعیرە بخوێنیتەوە، بزانە چەند وشك و قورسە تێگەیشتنیان؟ هەر بۆ نموونە دەتوانن تەماشایەكی ئەم كتێبانە بكەن بزانە تیگەیشتنیان ئاسانە یان لەئەوپەری وشكی و قورسیدایە چونكە پڕە لە بۆچوون و زاراوەی فەلسەفەو علم الكلام: (أساس التقدیس، اصول الدین ، مشكل الحدیث وبیانه ، الإرشاد إلى قواطع الأدلة في أصول الاعتقاد ، الإنصاف، الاقتصاد في الإعتقاد، الخریدة، الجوهرة، المواقف ، لمع الاعتقاد، نهایة الإقدام....). 4- هەر بە بۆنەی ئەو عەقیدە قورس و نامۆیە كە پێچەوانەی عەقیدە سووك و ئاسان و گونجاو لەگەڵ فیترەتەكەی قورئان وسوننەتەدا، كە مەحاڵە خەڵكی عەوام وزۆرینەی زۆری خەڵكی لە هیچ سەردەمێكدا لێی تێگەن، سەرانی ئەشاعیرە خۆیان ناكۆكی لە نێوانیاندا درووست بوو، ئایا ئەو خەڵكە عەوامەی كە لەو عەقیدەی ئەشاعیرە ناتوانن تێبگەن، ئیماندارن سەرەڕای ئەو جەهلەیان، یان بەو جەهلە بێ ئیمان دەبن؟ هەر بۆ نموونە: - تقي الدين المُقتَرَح كە لە ساڵی 612ی كۆچی وەفاتی كردوەلە «شرح الإرشاد» (1/142). هەورەها ابن عرفة كە لەساڵی 803ی كۆچی وەفاتی كردووە لە «المختصر الكلامي» لاپەڕە(111) و لە زۆر لە كتێبەكانی تری ئەشاعیرە باس لە خیلاف كراوە ئایا عەوام ئیماندارن یان نا، یەكێكیش لە قەولەكان لە خەڵکی عەوامدا ئەوەیە كافر دەبن. لە لای متأخرین ی ئەشاعیرەش بەهەمان شێوە سەبارەت بە عەوامی خەڵكی كە لەو عەقیدە قورسە تێناگەن خیلافەكە باسكراوە و یەكێك لە ئەگەرەكان كافر بوونیانە، وەكو علي بن خليفة كە لە ساڵی 1172ی كۆچی وەفاتی كردوە لە هۆنراوەی (الرياض الخليفية)دا دەڵێت: إذ حرفَة التقليد لا يرضى بها ...... ذو هِمَّةٍ فاسلُك سبيلَ أمانِ فيه اختلافٌ بينهم في حكمِه ...... بالكُفر والإيمان والعصيانِ 5- كەواتە سەوادی خەڵك و زۆرینەی ڕەهای عەوام ، لە هیچ سەردەمێکدا لەسەر عەقیدەی ئەشاعیرە نەبوونە، چونكە نەیانتوانیوەو ئێستەش ناتوانن لەو عەقیدە تێبگەن، ئیتر چۆن دەكرێت پێیان بوترێت ئەشعەری؟ لەبەرانبەریشدا بێ گومان زۆرینەیان لەسەر عەقیدە ئاسان وخاوێنەكەی ئەهلی سوننەت وسەلەف بوونە، كە هەموو كەسێك بەبێ هیچ گرانییەک لێی تێدەگات، چونكە نە فەلسەفە و نە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون لە زاراوەكانی علم الكلام و نە هیچ بەربەست و ئاستەنگێک لەو بارەوە لەبەردەم تێگەیشتنیاندا نەبووە، ئێستەش بەهەمان شێوەیە، خەڵكی عەوام و سەوادی هەرەگەورەی ئەوان لە عەقیدەی ئەهلی سونەت دەتوانن تێبگەن، نەك لە عەقیدەی فیرقەكان، كە بۆ ئەوەی بوونی الله بسەلمێنن، خەریكە مرۆڤ بێ ئیمان ئەكەن و سەری لێ دەشێوێنن بەباسی جەوهەر و عەرەزو و قسەی فەلسەفی دوورودرێژ و ناخۆش.. 6- ئینجا ئەوەی كە دەوترێت فڵانە وڵات، یان شارو شوێنێكی دیاری كراو كە زۆرینەی ئەشعەری بوونە، ئەوەش هەر وا نییە، چونكە ئەوە تەنها مەبەست لە كۆمەڵە زانایەكی ئەشعەری بووە كە ناودار بوونە و خەریكی ئەو باسانە بوونە، نەك هەموو خەڵكی ئەو دەڤەرە خەریكی ئەو باس و خواسانەی ئەشاعیرە بووبن! چوونكە ئەسڵەن هەر لێی تێنەگەیشتوون تاكو خۆیان بكەن بە خاوەنی و ئینتیسابی بۆ بكەن. 7- بەڵكو لە ڕووی مێژوویی و بەبەڵگەی زانستی حاشا هەلنەگرەوە، زۆرینە هیچ سەردەمێك ئەشاعیرە نەبوونە، ئەم حەقیقەتەش لەناو كتێبی چەندین لە سەران و زانایانی بەناوبانگی ئەشاعیرەدا هاتووە، بۆ نموونە: - ابن عساكر، كە گومان نییە لەوەی یەكێكە لە زانایانی ئەشاعیرە و لە ساڵی 571ی كۆچی وەفاتی كردوە، لە كتێبی (تبیین كذب المفتري فیما نسب إلی الإمام أبي الحسن الأشعري) لە لاپەڕە (331)دا دەڵێت: ئەوەی كە بوترێت زۆرینەی خەڵكی لە هەموو سەردەمەكاندا و زۆربەی خەڵكی عەوام لە هەموو شارو وشوێنەكاندا ئەشعەری نین و تەقلیدی ئەشعەری ناكەن و مەزهەبەكەی پەسەند ناكەن و باوەڕیان پێی نییە،كە ئەوانە زۆرینەو سەوادی ئەعزەمن، لە وەڵامدا دەڵێین بە زۆرینە نییە و ئەوانە تێنەگەیشتوون و جاهیلن كە ئەشعەری نین!!...ئەمە وتەی ابن عساكر ە لە كتێبەكەیدا وبەڕوونی باس لەوە دەكات غەیری ئەشاعیرە زۆرینەن و ەشاعیرە كەمینەن، هەر بۆیە دانەری كتێبی (جمع الجیوش والدساكر علی ابن عساكر) لە لاپەڕە 283دا دەڵێت: ئەو قسەی ابن عساکر سەلمێنەری ئەوەیە کە وتمان سەبارەت بەوەی لە سەردەمی ئەوو پێش ئەو سەردەمەش غەیری ئەشاعیرە زۆرتر بوونە وئەوان بایەخیان نەبووە، ئینجا ناوی چوار سەد زاناو فەرموودەناس وپێشەوا دەخاتەڕوو ،کە هەموویان نەیاری ئەشاعیرە بوونە وزەمی ئەوانیان کردووە. - بەڵگەیەکی تریش لە کتێبی زانایەکی مەشهورو بەناوبانگی ئەشاعیرە کە ئەویش (ابو حامد الغزالي) یە کە لە ساڵی 505ی كۆچی وەفاتی كردووە، لە كتێبی (إلجام العوام عن علم الكلام)دا دەڵێت: (وأما إثبات موجود في الاعتقاد على ما ذكرناه من المبالغة في التنزيه شديد جداً بل لا يقبله واحد من الألف لا سيما الأمة الأمية) وەكو دەردەكەوێت غەزالی دەڵێت بەشێك لە عەقیدەی ئەشاعیرە لە هەزار یەك كەس قبوڵی ناكاتت بەتایبەتی خەڵكی ئوممی و نەخوێنەوار، بێگومان لەبەر ئەوە تێناگەن چونكە عەقیدەیەكی قورسە و لەگەڵ فیترەتی مرۆڤەكاندا ناجۆرە. - هەروەها العز بن عبدالسلام دان بەهەمان حەقیقەتدا دەنێت و لە كتێبی قواعد الأحكام ( 1/202 )دا دەڵێت: (فإن اعتقاد موجود ليس بمتحرك ولا ساكن ولا منفصل عن العالم ولا متصل به , ولا داخل فيه ولا خارج عنه لا يهتدي إليه أحد بأصل الخلقة في العادة , ولا يهتدي إليه أحد إلا بعد الوقوف على أدلة صعبة المدرك عسرة الفهم) واتە باوەڕهێنان بە مەوجودێك (مەبەستیان الله یە) كە نە جوڵاوەو نە وەستاوە و نە لە جیهان دابڕاوەو نە پەیوەستە پێوەی، نە لەناو جیهاندایە و نە لە دەرەوەی، دەڵێت ئەمە هەموو كەسێك ناتوانێت لێی تێبگات، مەگەر دوای تێكەیشنی نەبێت لە كۆمەڵە بەڵگەیەكی قورس و ئەستەم بۆ تێگەیشتن. بەدوایدا دانپێدانێكی ڕوونتر دەكات و دەڵێت: ( لأن الشرع إنما عفا عن المجسمة لغلبة التجسم على الناس) دەڵێت زۆربەی خەڵكی موجەسیمەن، واتە زۆر لە ئەشعەرییەتەوە دوورن و ناتوانن لە عەقیدە ئاڵۆزەكەی ئەشاعیرە تێبگەن، بۆیە شەرع لێێان خۆش دەبێت. 8- ئەگەریش بڵێین لە هەندێ قۆناغی مێژوویدا زۆرینە بوونە، یان ئێستا زۆرن، هۆكاری ئەوە زۆرییەش پەیوەندی بە ڕاست و درووستی عەقیدەكەوە نییە، بەڵكو هۆكاری تری لە پشتە، لەوانە: - لە پاش هەرەس هێنانی فیكری موعتەزیلەكان، ئیتر ئەشاعیرە لەسەر زەمینەی واقیعدا و لەسەر حیسابی ئەوان بڵاوەیان كرد و هەر لەو سەروبەندەشدا ولەبەرانبەر نەیارەكانیان و بەتایبەتی موعتەزیلە خۆیانیان وەكو ئەهلی سوننەت و جەماعەت ناساند. - لەو سەردەمانەی كە دەسەڵاتیان بەدەستەوە بووە، كە تاكو ئێستاش كاریگەرییان لە دەسەڵاتدا هەر هەیە، زۆر دەمارگیرانە و بێ رەحمانە مامەڵەیان لەگەڵ نەیارەكانیاندا كردووە، هەرچی قوتابخانە و ئیش و كاری فەرمی و پلەوپایە هەیە بۆ خۆیان و ئەوانەی لایەنگری خۆیانن قۆرخیان كردبوو، چاكترین نمونەو بەڵگەش لەسەر ئەوە، شیخ الإسلام ابن تیمیة بوو، لە بەرگی یەكەمی كتێبەكەی ابن حجر العسقلاني (الدرر الكامنة في أعیان المائة الثامنة) بە ڕوونی باس لەو ستەم و زۆرە دەكات كە ابن تیمیة بە هۆی فتواو كتێبەكانی لەسەر دەستی ئەشاعیرە تووشی بووە كە بەو هۆیەوە زۆربەی ژیانی لە زیندانەكانی ئەشاعیرەدا بەسەر بردووە. بۆیە ئەوان لە ڕێگەی تەرغیب و تەرهیبەوە توانیان نەیارانی خۆیان بترسێنن و خەڵكیش -كورد واتەنی - خۆشیان بێت و ترشیان بێت.بیانكەن بە شوێنكەوتووی خۆیان.